Waarom is melken zwaar voor schouders, rug en polsen?
In een visgraat-, zij-aan-zij- of carrouselmelkstal staat de melker in een melkput. De uiers van de koeien bevinden zich dan ongeveer op schouderhoogte, en afhankelijk van de diepte van de put en de lengte van de melker soms erboven. Voor elke koe volgen dezelfde handelingen: voormelken, uier reinigen, melkstel aanhangen, afnemen en na-dippen. Op een gemiddeld bedrijf herhaalt dat zich honderden keren per melkbeurt, twee of drie keer per dag.
Wie zelf melkt, weet hoe dat voelt: bij het begin van de melkbeurt gaat het vanzelf, maar op het einde van een lange beurt worden de armen zwaar en gaat het aanhangen trager. Bij melkers die al jaren twee keer per dag in de put staan, horen wij vaak dat schouders en polsen de eerste plekken zijn waar het wringt.
Het gevolg is een combinatie van statische schouderbelasting, repetitieve pols- en handbewegingen en een licht gedraaide romp. Daarnaast is het werk rond het melken zwaar voor de rug: voeder aanschuiven, boxen reinigen, kalveren drenken en verplaatsen. Volgens EU-OSHA behoren spier- en skeletaandoeningen tot de meest voorkomende werkgerelateerde gezondheidsproblemen, ook in de landbouw. Op een melkveebedrijf, waar vaak weinig vervanging is, raakt uitval de bedrijfsvoering meteen.
Welke taken in de melkveehouderij belasten welk lichaamsdeel?
| Taak | Belaste zone | Passende ondersteuning |
|---|---|---|
| Melkstellen aanhangen in de melkput | Schouders, polsen | IX SHOULDER AIR + CX SOFT WRIST |
| Voormelken en uier reinigen | Polsen, handen, schouders | CX SOFT WRIST |
| Voeder aanschuiven en bijvoederen | Onderrug, staan en draaien | CX SOFT BACK |
| Ligboxen en stal reinigen | Onderrug, staan en draaien | CX SOFT BACK |
| Kalveren drenken en verzorgen | Onderrug | HUNIC SoftExo Carry |
| Zakken, emmers en balen tillen | Onderrug, armen | HUNIC SoftExo Carry |
| Knielen bij kalveren of klauwverzorging | Knieën | CX SOFT KNEE |
Bekijk eerst de melkput zelf. Een verstelbare putbodem of een vloer op de juiste hoogte voor de lengte van de melker is een bronmaatregel die voorrang krijgt op een exoskelet.
Exoskelet voor het melken: IX SHOULDER AIR in de melkput
De IX SHOULDER AIR van SuitX is een passief schouderexoskelet dat de armen ondersteunt bij werk op en boven schouderhoogte. Hij weegt 2,4 kg, heeft geen batterij en ontlast de schouders volgens de fabrikant met tot 40%. Het systeem ondersteunt pas als de armen geheven worden, zodat door de put stappen en doeken of dipbekers nemen gewoon mogelijk blijft.
In de melkput draait het om kortdurende, maar zeer vaak herhaalde armbewegingen. Net daar levert een lagere schouderbelasting per handeling over een volledige melkbeurt winst op. Op testdagen merken wij dat melkers het verschil vooral voelen bij grotere veestapels en langere melkbeurten.
Twee praktische aandachtspunten: het systeem moet vocht en reiniging verdragen, en het mag niet in de weg zitten bij het reiken onder of tussen de koeien. Test daarom altijd tijdens een echte melkbeurt. Op bedrijven met meerdere melkers is het handig om de ondersteuning per persoon snel te kunnen instellen, zodat het systeem tussen melkers kan wisselen.
Polsondersteuning bij het aanhangen van melkstellen
Melkstellen aanhangen, voormelken en tepelbekers positioneren zijn repetitieve hand- en polsbewegingen. Bij grote veestapels loopt het aantal herhalingen per dag hoog op. De CX SOFT WRIST is een zachte polsondersteuning voor repetitief grijpen en draaien. Hij is licht, past onder een melkhandschoen en beperkt de bewegingsvrijheid nauwelijks.
Wij zien de pols vaak als vergeten zone. Melkers hebben het over hun schouders, maar bij doorvragen blijken ook polsen en duimen te protesteren na een lange melkbeurt. Heeft een melker al klachten, laat dan de arbeidsgeneesheer, huisarts of kinesitherapeut meekijken; een polsondersteuning is geen medische behandeling.
Let bij de keuze op hygiëne. Een polsondersteuning die onder de melkhandschoen zit, blijft schoner en droger dan een die erover zit. Spreek af dat iedere melker een eigen exemplaar heeft en dat dat regelmatig gewassen wordt.
Rugondersteuning bij voederen, stal reinigen en kalveren
Buiten de melkput domineren bukken, heffen en tillen: voeder aanschuiven, ligboxen instrooien en reinigen, kalveren drenken, emmers en zakken verplaatsen. Dat werk is afwisselend en vraagt veel bewegingsvrijheid. Een hard frame kan dan in de weg zitten.
De CX SOFT BACK is een zachte, flexibele rugondersteuning zonder harde frames. Hij wordt onder of over de werkkledij gedragen en is vooral bedoeld voor veel staan en draaien, met alleen af en toe bukken of tillen. Omdat er geen hard frame is, hindert hij nauwelijks bij over hekken stappen of in kalverhokken werken. Voor kalverwerk en het tillen en dragen van emmers en zakken ondersteunt de HUNIC SoftExo Carry.
De Belgische wetgeving legt geen vast maximumgewicht voor tillen op; de werkgever moet de risico’s via een risicoanalyse beoordelen. Internationaal wordt vaak de NIOSH-tilvergelijking gebruikt, met 23 kg als maximum onder ideale omstandigheden; in de praktijk ligt de veilige grens vaak lager door draaien, bukken en afstand tot het lichaam. Een exoskelet verandert die grens niet.
Exoskelet of melkrobot: wat is de juiste volgorde?
De algemene preventiebeginselen uit de Welzijnswet zeggen: pak eerst de bron aan. In de melkveehouderij kan dat een melkrobot zijn, een verstelbare putbodem, een voerschuifrobot of een mestrobot. Die maatregelen nemen de belasting echt weg. Een exoskelet is een individuele maatregel en komt daarna.
Ook kleinere bronmaatregelen helpen: lichtere melkstellen, goede verlichting in de put zodat u niet hoeft te bukken om te kijken, en hulpmiddelen zoals een kalverkar of voederkar in plaats van emmers sleuren.
In de praktijk is een melkrobot niet op elk bedrijf haalbaar of gewenst, en ook met een robot blijven taken over zoals kalververzorging, stalwerk en het melken van probleemkoeien. Een exoskelet is dan een betaalbare manier om de resterende belasting te verlagen, ook in de periode voordat een grotere investering gebeurt. Plant u zo’n investering, vraag dan na of ze in aanmerking komt voor steun via het VLIF (Vlaams Landbouwinvesteringsfonds).
Wat merken melkers van een exoskelet in de praktijk?
Melkveehouders zijn praktische mensen: een hulpmiddel moet werken, snel aan kunnen en niet in de weg zitten. Op testdagen zien wij dat de eerste melkbeurt met een schouderexoskelet vooral om wennen draait. Het reiken naar de uier voelt anders, omdat de armen een duwtje omhoog krijgen. Vanaf de tweede of derde melkbeurt is de beweging meestal natuurlijk. Melkers vertellen ons dan vooral dat de schouders op het einde van de melkbeurt minder zwaar aanvoelen.
Een praktijkvoorbeeld is Melkveehouderij Bentert. Daar wordt gemolken in twee visgraten, met twee melkbeurten per dag van 1,5 tot 2 uur. Een medewerker kan zo tot vier uur per dag met melkwerk bezig zijn, met de armen naar voren op schouderhoogte. Bentert gebruikt al enkele jaren de IX SHOULDER AIR. Wat daar opvalt: niet de losse handeling telt het zwaarst, maar vooral de totale duur en frequentie van het werk.
Bij stalwerk en kalververzorging speelt iets anders. Daar draait het om bewegingsvrijheid: over hekken stappen, in kalverhokken bukken, met een kruiwagen of voederschep werken. Een zachte rugondersteuning zoals de CX SOFT BACK, vooral bedoeld voor veel staan en draaien met alleen af en toe bukken of tillen, wordt daar beter aanvaard dan een systeem met een hard frame. Wij adviseren dan ook vaak een combinatie: een schouderexoskelet dat in de melkstal blijft hangen en een soft rugondersteuning die de hele dag gedragen kan worden.
- Grootste winst bij grotere veestapels en langere melkbeurten.
- Gewenning in enkele melkbeurten.
- Een vast systeem in de melkstal is praktisch bij wisselende melkers.
- Soft rugondersteuning past bij afwisselend stalwerk.
Wat zegt de Welzijnswet voor landbouwbedrijven?
Ook een melkveebedrijf met personeel valt onder de Welzijnswet en de Codex over het welzijn op het werk. De werkgever moet een risicoanalyse maken, een globaal preventieplan en jaaractieplan opstellen en de risico’s beperken. Codex Boek VIII Titel 3 over het manueel hanteren van lasten vraagt om heffen en tillen te beoordelen en te verminderen; ook repetitief werk en werken boven schouderhoogte horen in die analyse. Werkt u als landbouwer zelfstandig zonder personeel, dan geldt die verplichting formeel niet, maar uw eigen gezondheid is net zo belangrijk voor de continuïteit van het bedrijf.
Stelt u als werkgever een exoskelet ter beschikking, dan moet de werknemer dat hulpmiddel volgens de Welzijnswet correct gebruiken. Een korte opleiding en duidelijke afspraken over reiniging horen daarom bij de invoering. Uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk of de Boerenbond kan u helpen bij de risicoanalyse.
Hoe test u een exoskelet op uw melkveebedrijf?
- 1Bepaal welke taak het zwaarst is: melken, voederen, stalwerk of kalververzorging.
- 2Plan een test op locatie tijdens een echte melkbeurt.
- 3Laat de melker de IX SHOULDER AIR en eventueel de CX SOFT WRIST een volledige melkbeurt dragen.
- 4Test de CX SOFT BACK bij voederen en reinigen op dezelfde dag.
- 5Kies het Experience Pakket om 4 weken met 2 tot 3 modellen te werken, en beslis daarna over de aankoop.
- 6Spreek reiniging, opslag en nazorg af, bijvoorbeeld via Care of Care+.
Plan de test bij voorkeur zowel bij de ochtendmelkbeurt als bij de avondmelkbeurt. Vermoeidheid stapelt zich op over de dag; het effect van een exoskelet merkt u vaak pas bij de tweede melkbeurt.
Wat kost een exoskelet voor het melken?
Een passief schouderexoskelet zoals de IX SHOULDER AIR valt bij PRE-TEC indicatief in de range van circa € 1.500 tot € 6.000, excl. btw. Soft ondersteuning zoals de CX SOFT BACK en CX SOFT WRIST ligt indicatief tussen circa € 300 en € 1.500, excl. btw. Vóór de aankoop kunt u eerst testen op uw eigen bedrijf of 4 weken proberen met het Experience Pakket. PRE-TEC levert zakelijk aan landbouwbedrijven en andere ondernemingen in België.
Vergeleken met een melkrobot of een verbouwing van de melkput is een exoskelet een beperkte investering. Het weegt vooral door als u bedenkt wat het betekent wanneer de melker, vaak de landbouwer zelf, enkele weken uitvalt met schouder- of rugklachten. Dan moet er vervanging komen, en die is in de melkveehouderij moeilijk te vinden.
Verder met dit onderwerp




