Wat is veilig tillen op het werk?
Veilig tillen betekent dat medewerkers lasten kunnen verplaatsen zonder dat hun rug, schouders, nek of knieën overbelast raken, nu en op lange termijn. Dat vraagt drie dingen: lasten die binnen verantwoorde grenzen blijven, een werkpost die goed tillen mogelijk maakt en medewerkers die weten hoe ze tillen en wanneer ze een hulpmiddel of een collega inschakelen.
Zwaar tillen is daarbij niet alleen een kwestie van kilo’s. Een last van 10 kg die honderden keren per shift vanaf de vloer opgenomen wordt, kan belastender zijn dan een last van 20 kg die af en toe op heuphoogte getild wordt. Veilig heffen en tillen gaat dus over gewicht, hoogte, afstand, frequentie, houding en herstel samen.
De juiste tiltechniek in stappen en de achtergrond van de tilrichtlijnen hebben wij in een apart artikel uitgewerkt. Hier richten wij ons op wat u als organisatie regelt, zodat goed tillen ook in de praktijk lukt.
Hoe past u de preventiebeginselen toe op heffen en tillen?
De Welzijnswet schrijft voor dat u risico’s aanpakt volgens de algemene preventiebeginselen: eerst risico’s vermijden of aan de bron bestrijden, daarna collectieve bescherming en pas dan individuele maatregelen. Boek VIII, Titel 3 van de Codex over het welzijn op het werk past dat toe op het manueel hanteren van lasten. Pas als een hogere stap redelijkerwijs niet mogelijk is, gaat u naar de volgende. Voor heffen en tillen ziet dat er zo uit:
| Stap | Wat betekent het bij tillen? | Voorbeelden |
|---|---|---|
| 1. Bronmaatregel | De last of de tiltaak zelf wegnemen of lichter maken | Kleinere verpakkingen, materiaal op werkhoogte laten aanleveren, andere werkvolgorde, lasten mechanisch laten verplaatsen |
| 2. Collectieve maatregel | Hulpmiddelen die voor iedereen het tillen verlichten | Heftafels, vacuümheffers, takels, rollenbanen, steekwagens, paletten op hoogte |
| 3. Individuele maatregel | Maatregelen gericht op de medewerker en de werkwijze | Taakroulatie, samen tillen, opleiding heffen en tillen, exoskeletten |
| 4. Persoonlijke bescherming | Bescherming van het lichaam bij resterend risico | Werkhandschoenen met goede grip, veiligheidsschoenen, kniebescherming |
Begin bij elke tiltaak met de vraag: moet deze last eigenlijk wel met de hand getild worden? Het antwoord op die vraag levert vaak de grootste winst op.
Welke afspraken maakt u over samen tillen?
Samen tillen is een veelgebruikte oplossing voor lasten die te zwaar of te onhandig zijn voor één persoon. Het werkt alleen als het goed georganiseerd is. Zonder afspraken ontstaat er snel een situatie waarin één persoon het grootste deel van de last draagt, of waarin de last onverwacht scheef komt te hangen.
Een vuistregel is dat twee personen samen niet het dubbele kunnen tillen van één persoon, omdat de coördinatie en het zicht slechter zijn. Ga er indicatief van uit dat het verantwoorde gewicht per persoon bij samen tillen lager ligt dan bij alleen tillen. Leg in uw werkinstructie vast wanneer samen tillen verplicht is en hoe het verloopt.
- Spreek af vanaf welk gewicht of bij welke afmetingen een last met twee of meer personen getild wordt.
- Wijs één persoon aan die het tempo bepaalt en de commando’s geeft, bijvoorbeeld: klaar, heffen, stappen, neerzetten.
- Laat medewerkers van ongeveer gelijke lengte samen tillen, zodat de last horizontaal blijft.
- Bespreek vooraf de route en de plaats waar de last neergezet wordt.
- Zorg dat de last aan beide kanten goed vast te nemen is, eventueel met draagbanden of handgrepen.
- Maak duidelijk dat hulp vragen de norm is, geen teken van zwakte.
Hoe organiseert u veilig dragen, duwen en trekken?
Tillen houdt zelden op bij het optillen. Vaak moet de last daarna ook gedragen, geduwd of getrokken worden. Ook dat geeft fysieke belasting, en het wordt in de praktijk vaak onderschat. Dragen over een langere afstand belast de rug, schouders en armen langdurig. Duwen en trekken van karren, rolcontainers, transpalletten en paletten vraagt vooral veel kracht bij het in beweging zetten en afremmen.
- Beperk de draagafstand door materiaal zo dicht mogelijk bij de plaats van gebruik te laten aanleveren.
- Gebruik voor dragen over langere afstand een kar, steekwagen of ander transportmiddel.
- Duw liever dan dat u trekt: duwen geeft meer controle en een betere houding.
- Zorg voor goed onderhouden wielen en een vlakke, propere ondergrond; een kapot wiel kan de nodige kracht sterk verhogen.
- Stel de duwhandvatten in op ongeveer ellebooghoogte en houd de lading laag genoeg om eroverheen te kijken.
- Let op hellingen, drempels en deuren: daar piekt de nodige kracht.
Hoe tilt u veilig in krappe ruimtes zoals bestelwagens en stellingen?
Op papier is veilig tillen eenvoudig: recht voor de last staan, door de knieën, last dicht bij het lichaam. In een volle bestelwagen, op een smalle stelling of in een kruipruimte lukt dat vaak niet. Daar ontstaan de meest belastende tilsituaties: bukken met gestrekte armen, draaien met de romp en tillen vanuit een onstabiele houding. Juist voor deze situaties moet u als werkgever iets regelen, want de medewerker kan het niet alleen oplossen.
| Situatie | Typisch risico | Organisatorische oplossing |
|---|---|---|
| Bestelwagen | Ver reiken naar achteraan geladen materiaal, bukken onder het dak | Uittrekbare laden of schuifplaten, zware spullen vooraan en op heuphoogte, vaste indeling van de bestelwagen |
| Stelling | Weinig ruimte, materiaal vanaf de vloer van de stelling nemen | Materiaal met hijs- of liftsystemen aanvoeren, op werkhoogte opslaan, kleinere hoeveelheden per keer |
| Trappenhal | Dragen over traptreden, beperkt zicht | Bouwlift of trapsteekwagen, lasten splitsen, samen dragen met duidelijke afspraken |
| Kruipruimte of schacht | Tillen in gebukte of geknielde houding | Lasten aangeven in plaats van tillen, kleinere verpakkingen, kniebescherming |
| Krappe werkplaats of magazijnhoek | Draaien met de romp door gebrek aan ruimte | Looproutes vrijhouden, opstelling herzien, draaitafel of rollenbaan |
Vraag medewerkers welke tilsituaties zij het moeilijkst vinden. Krappe ruimtes zijn vaak gekend op de werkvloer, maar komen niet altijd in de risicoanalyse terecht.
Welk hulpmiddel kiest u voor welke tilsituatie?
De keuze van een hulpmiddel hangt af van de last, de frequentie en de omgeving. Een vacuümheffer is ideaal op een vaste werkpost met veel dezelfde lasten, maar onbruikbaar op een wisselende werf. Een exoskelet is juist sterk waar de werkpost steeds verandert. De tabel geeft een indicatief overzicht.
| Situatie | Geschikte hulpmiddelen | Aandachtspunt |
|---|---|---|
| Veel gelijke lasten op een vaste werkpost | Vacuümheffer, takel, manipulator, heftafel | Zorg dat het hulpmiddel snel genoeg is, anders wordt het niet gebruikt |
| Paletten laden en lossen | Heftafel, paletkantelaar, palet op werkhoogte | Laat de bovenste en onderste laag niet structureel manueel nemen |
| Transport over afstand | Steekwagen, transportkar, rolcontainer, rollenbaan | Onderhoud van wielen en een goede ondergrond |
| Zware of onhandige losse lasten | Draagbanden, handgrepen, samen tillen | Duidelijke afspraken en een aanspreekpunt |
| Wisselende werkposten met veel bukken en tillen | Rugexoskelet, zoals de IX BACK AIR of IX BACK VOLTON | Eerst testen tijdens het eigen werk en goed afstellen |
| Veel sjouwen en dragen | Zacht exoskelet, zoals de Hunic SoftExo Carry | Combineer met beperking van de draagafstand |
Wanneer voegt een exoskelet waarde toe bij zwaar tillen?
Een exoskelet is een individuele maatregel en komt volgens de preventiebeginselen dus pas na bron- en collectieve maatregelen. In de praktijk blijft er na die stappen vaak nog veel manueel tilwerk over, zeker op wisselende werkposten waar geen vaste tilhulp kan staan. Daar kan een exoskelet een wezenlijk verschil maken.
Een passief rugexoskelet zoals de IX BACK AIR ontlast de onderrug met veerkracht, weegt minder dan 3 kg en heeft geen batterij nodig. Het actieve IX BACK VOLTON ondersteunt met een motor tot 17 kg en is bedoeld voor zwaarder en intensiever tilwerk. Volgens studies en gegevens van fabrikanten kan een rugexoskelet de piekbelasting op de onderrug, afhankelijk van de taak, met tot 40% verlagen.
- Zinvol bij veel bukken en tillen op wisselende plaatsen, zoals bouw, wegenwerken, logistiek en land- en tuinbouw.
- Zinvol als medewerkers ondanks hulpmiddelen nog vaak vanaf de vloer of uit krappe ruimtes tillen.
- Minder zinvol als het tilwerk met een vaste tilhulp of een andere werkmethode kan verdwijnen.
- Altijd in combinatie met instructie, een test op de werkvloer en afspraken over gebruik.
Een exoskelet verandert niets aan het gewicht van de last. De risicoanalyse en de richtlijnen voor tilgewicht blijven gelden, ook als medewerkers ondersteuning dragen.
Hoe geeft u een toolboxmeeting over veilig heffen en tillen?
Een toolboxmeeting is een korte bijeenkomst op of bij de werkpost, waarin een team een veiligheidsonderwerp bespreekt. Het is een goede manier om veilig heffen en tillen regelmatig onder de aandacht te brengen en om knelpunten op te halen. Houd de meeting kort en praktisch. Dit format gebruiken wij als basis:
- 1Opening (1 minuut): waarom dit onderwerp, en een concreet voorbeeld van een tilsituatie uit het eigen werk.
- 2Kennis (3 minuten): de belangrijkste afspraken, zoals het maximale gewicht in uw werkinstructie, wanneer samen tillen en welke hulpmiddelen er zijn.
- 3Praktijk (4 minuten): laat een collega een moeilijke tilsituatie voordoen en bespreek samen hoe het beter kan.
- 4Knelpunten (4 minuten): vraag het team welke lasten of plaatsen het zwaarst zijn en noteer ze.
- 5Afspraken (2 minuten): wat gaan we anders doen, wie neemt welk knelpunt op en wanneer komen we erop terug?
- 6Vastleggen (1 minuut): noteer de deelnemers en afspraken, zodat u de informatie en opleiding kunt aantonen.
Hoe verankert u veilig tillen in uw organisatie?
Veilig heffen en tillen is geen eenmalige actie. Nieuwe medewerkers, nieuwe materialen, drukke periodes en veranderende werkposten zorgen ervoor dat oude gewoonten snel terugkomen. Verankering vraagt daarom om vaste momenten en duidelijke verantwoordelijkheden.
- Neem de tiltaken per functie op in de risicoanalyse en werk ze bij als werkwijzen of materialen veranderen; plan maatregelen in het jaaractieplan.
- Neem tilafspraken op in de werkinstructies en het onthaal van nieuwe medewerkers.
- Geef informatie en opleiding volgens de Codex (Boek VIII, Titel 3), en leg vast wie wanneer opgeleid werd.
- Laat de aankoopdienst letten op gewicht en verpakking van materialen en op de ergonomie van hulpmiddelen.
- Controleer periodiek of hulpmiddelen beschikbaar, onderhouden en effectief in gebruik zijn.
- Laat leidinggevenden het goede voorbeeld geven en medewerkers aanspreken als afspraken niet nageleefd worden.
Dit artikel is bedoeld als praktische uitleg en is geen juridisch of medisch advies. Raadpleeg bij klachten of twijfel over tilgrenzen de arbeidsgeneesheer, uw preventieadviseur of uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk.
Verder met dit onderwerp





