Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Fysieke belasting · Fysieke belasting · Heffen en tillen

Veilig heffen en tillen op het werk: zo organiseert u het als werkgever

Veilig heffen en tillen wordt vaak herleid tot een goede tiltechniek: door de knieën en de rug recht. Dat is belangrijk, maar het is maar een klein deel van het verhaal. Of medewerkers echt veilig tillen, hangt vooral af van hoe het werk georganiseerd is: hoe zwaar de lasten zijn, welke hulpmiddelen er zijn, welke afspraken er gelden en hoeveel ruimte er is. In dit artikel leest u hoe u veilig tillen als werkgever organiseert, van bronmaatregel tot toolboxmeeting.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Twee bouwvakkers tillen samen een lange houten balk
Zware of lange lasten til je samen of met een hulpmiddel.

In het kort

Veilig heffen en tillen op het werk organiseert u door eerst de last zelf aan te pakken en pas daarna de tiltechniek. Volg de algemene preventiebeginselen uit de Welzijnswet: maak lasten lichter of lever ze op werkhoogte aan, zet collectieve hulpmiddelen zoals heftafels en vacuümheffers in, maak duidelijke afspraken over samen tillen en geef praktische instructie. De Belgische wetgeving legt geen vast maximumgewicht op, maar vraagt een risicoanalyse; als richtlijn wordt vaak de NIOSH-tilvergelijking gebruikt, met 23 kg onder ideale omstandigheden. Een exoskelet helpt waar manueel tillen onvermijdelijk blijft.

algemene preventiebeginselen: bron, collectief, individueel, PBM
Bron eerstalgemene preventiebeginselen: bron, collectief, individueel, PBM
NIOSH-maximum onder ideale omstandigheden, in de praktijk vaak lager
23 kgNIOSH-maximum onder ideale omstandigheden, in de praktijk vaak lager
de Belgische wetgeving legt geen maximumgewicht op; een risicoanalyse is verplicht
Geen vast max.de Belgische wetgeving legt geen maximumgewicht op; een risicoanalyse is verplicht
indicatieve duur van een toolboxmeeting over veilig heffen en tillen
10–15 minindicatieve duur van een toolboxmeeting over veilig heffen en tillen

Wat is veilig tillen op het werk?

Veilig tillen betekent dat medewerkers lasten kunnen verplaatsen zonder dat hun rug, schouders, nek of knieën overbelast raken, nu en op lange termijn. Dat vraagt drie dingen: lasten die binnen verantwoorde grenzen blijven, een werkpost die goed tillen mogelijk maakt en medewerkers die weten hoe ze tillen en wanneer ze een hulpmiddel of een collega inschakelen.

Zwaar tillen is daarbij niet alleen een kwestie van kilo’s. Een last van 10 kg die honderden keren per shift vanaf de vloer opgenomen wordt, kan belastender zijn dan een last van 20 kg die af en toe op heuphoogte getild wordt. Veilig heffen en tillen gaat dus over gewicht, hoogte, afstand, frequentie, houding en herstel samen.

De juiste tiltechniek in stappen en de achtergrond van de tilrichtlijnen hebben wij in een apart artikel uitgewerkt. Hier richten wij ons op wat u als organisatie regelt, zodat goed tillen ook in de praktijk lukt.

Hoe past u de preventiebeginselen toe op heffen en tillen?

De Welzijnswet schrijft voor dat u risico’s aanpakt volgens de algemene preventiebeginselen: eerst risico’s vermijden of aan de bron bestrijden, daarna collectieve bescherming en pas dan individuele maatregelen. Boek VIII, Titel 3 van de Codex over het welzijn op het werk past dat toe op het manueel hanteren van lasten. Pas als een hogere stap redelijkerwijs niet mogelijk is, gaat u naar de volgende. Voor heffen en tillen ziet dat er zo uit:

StapWat betekent het bij tillen?Voorbeelden
1. BronmaatregelDe last of de tiltaak zelf wegnemen of lichter makenKleinere verpakkingen, materiaal op werkhoogte laten aanleveren, andere werkvolgorde, lasten mechanisch laten verplaatsen
2. Collectieve maatregelHulpmiddelen die voor iedereen het tillen verlichtenHeftafels, vacuümheffers, takels, rollenbanen, steekwagens, paletten op hoogte
3. Individuele maatregelMaatregelen gericht op de medewerker en de werkwijzeTaakroulatie, samen tillen, opleiding heffen en tillen, exoskeletten
4. Persoonlijke beschermingBescherming van het lichaam bij resterend risicoWerkhandschoenen met goede grip, veiligheidsschoenen, kniebescherming

Begin bij elke tiltaak met de vraag: moet deze last eigenlijk wel met de hand getild worden? Het antwoord op die vraag levert vaak de grootste winst op.

Welke afspraken maakt u over samen tillen?

Samen tillen is een veelgebruikte oplossing voor lasten die te zwaar of te onhandig zijn voor één persoon. Het werkt alleen als het goed georganiseerd is. Zonder afspraken ontstaat er snel een situatie waarin één persoon het grootste deel van de last draagt, of waarin de last onverwacht scheef komt te hangen.

Een vuistregel is dat twee personen samen niet het dubbele kunnen tillen van één persoon, omdat de coördinatie en het zicht slechter zijn. Ga er indicatief van uit dat het verantwoorde gewicht per persoon bij samen tillen lager ligt dan bij alleen tillen. Leg in uw werkinstructie vast wanneer samen tillen verplicht is en hoe het verloopt.

  • Spreek af vanaf welk gewicht of bij welke afmetingen een last met twee of meer personen getild wordt.
  • Wijs één persoon aan die het tempo bepaalt en de commando’s geeft, bijvoorbeeld: klaar, heffen, stappen, neerzetten.
  • Laat medewerkers van ongeveer gelijke lengte samen tillen, zodat de last horizontaal blijft.
  • Bespreek vooraf de route en de plaats waar de last neergezet wordt.
  • Zorg dat de last aan beide kanten goed vast te nemen is, eventueel met draagbanden of handgrepen.
  • Maak duidelijk dat hulp vragen de norm is, geen teken van zwakte.

Hoe organiseert u veilig dragen, duwen en trekken?

Tillen houdt zelden op bij het optillen. Vaak moet de last daarna ook gedragen, geduwd of getrokken worden. Ook dat geeft fysieke belasting, en het wordt in de praktijk vaak onderschat. Dragen over een langere afstand belast de rug, schouders en armen langdurig. Duwen en trekken van karren, rolcontainers, transpalletten en paletten vraagt vooral veel kracht bij het in beweging zetten en afremmen.

  • Beperk de draagafstand door materiaal zo dicht mogelijk bij de plaats van gebruik te laten aanleveren.
  • Gebruik voor dragen over langere afstand een kar, steekwagen of ander transportmiddel.
  • Duw liever dan dat u trekt: duwen geeft meer controle en een betere houding.
  • Zorg voor goed onderhouden wielen en een vlakke, propere ondergrond; een kapot wiel kan de nodige kracht sterk verhogen.
  • Stel de duwhandvatten in op ongeveer ellebooghoogte en houd de lading laag genoeg om eroverheen te kijken.
  • Let op hellingen, drempels en deuren: daar piekt de nodige kracht.

Hoe tilt u veilig in krappe ruimtes zoals bestelwagens en stellingen?

Op papier is veilig tillen eenvoudig: recht voor de last staan, door de knieën, last dicht bij het lichaam. In een volle bestelwagen, op een smalle stelling of in een kruipruimte lukt dat vaak niet. Daar ontstaan de meest belastende tilsituaties: bukken met gestrekte armen, draaien met de romp en tillen vanuit een onstabiele houding. Juist voor deze situaties moet u als werkgever iets regelen, want de medewerker kan het niet alleen oplossen.

SituatieTypisch risicoOrganisatorische oplossing
BestelwagenVer reiken naar achteraan geladen materiaal, bukken onder het dakUittrekbare laden of schuifplaten, zware spullen vooraan en op heuphoogte, vaste indeling van de bestelwagen
StellingWeinig ruimte, materiaal vanaf de vloer van de stelling nemenMateriaal met hijs- of liftsystemen aanvoeren, op werkhoogte opslaan, kleinere hoeveelheden per keer
TrappenhalDragen over traptreden, beperkt zichtBouwlift of trapsteekwagen, lasten splitsen, samen dragen met duidelijke afspraken
Kruipruimte of schachtTillen in gebukte of geknielde houdingLasten aangeven in plaats van tillen, kleinere verpakkingen, kniebescherming
Krappe werkplaats of magazijnhoekDraaien met de romp door gebrek aan ruimteLooproutes vrijhouden, opstelling herzien, draaitafel of rollenbaan

Vraag medewerkers welke tilsituaties zij het moeilijkst vinden. Krappe ruimtes zijn vaak gekend op de werkvloer, maar komen niet altijd in de risicoanalyse terecht.

Welk hulpmiddel kiest u voor welke tilsituatie?

De keuze van een hulpmiddel hangt af van de last, de frequentie en de omgeving. Een vacuümheffer is ideaal op een vaste werkpost met veel dezelfde lasten, maar onbruikbaar op een wisselende werf. Een exoskelet is juist sterk waar de werkpost steeds verandert. De tabel geeft een indicatief overzicht.

SituatieGeschikte hulpmiddelenAandachtspunt
Veel gelijke lasten op een vaste werkpostVacuümheffer, takel, manipulator, heftafelZorg dat het hulpmiddel snel genoeg is, anders wordt het niet gebruikt
Paletten laden en lossenHeftafel, paletkantelaar, palet op werkhoogteLaat de bovenste en onderste laag niet structureel manueel nemen
Transport over afstandSteekwagen, transportkar, rolcontainer, rollenbaanOnderhoud van wielen en een goede ondergrond
Zware of onhandige losse lastenDraagbanden, handgrepen, samen tillenDuidelijke afspraken en een aanspreekpunt
Wisselende werkposten met veel bukken en tillenRugexoskelet, zoals de IX BACK AIR of IX BACK VOLTONEerst testen tijdens het eigen werk en goed afstellen
Veel sjouwen en dragenZacht exoskelet, zoals de Hunic SoftExo CarryCombineer met beperking van de draagafstand

Wanneer voegt een exoskelet waarde toe bij zwaar tillen?

Een exoskelet is een individuele maatregel en komt volgens de preventiebeginselen dus pas na bron- en collectieve maatregelen. In de praktijk blijft er na die stappen vaak nog veel manueel tilwerk over, zeker op wisselende werkposten waar geen vaste tilhulp kan staan. Daar kan een exoskelet een wezenlijk verschil maken.

Een passief rugexoskelet zoals de IX BACK AIR ontlast de onderrug met veerkracht, weegt minder dan 3 kg en heeft geen batterij nodig. Het actieve IX BACK VOLTON ondersteunt met een motor tot 17 kg en is bedoeld voor zwaarder en intensiever tilwerk. Volgens studies en gegevens van fabrikanten kan een rugexoskelet de piekbelasting op de onderrug, afhankelijk van de taak, met tot 40% verlagen.

  • Zinvol bij veel bukken en tillen op wisselende plaatsen, zoals bouw, wegenwerken, logistiek en land- en tuinbouw.
  • Zinvol als medewerkers ondanks hulpmiddelen nog vaak vanaf de vloer of uit krappe ruimtes tillen.
  • Minder zinvol als het tilwerk met een vaste tilhulp of een andere werkmethode kan verdwijnen.
  • Altijd in combinatie met instructie, een test op de werkvloer en afspraken over gebruik.

Een exoskelet verandert niets aan het gewicht van de last. De risicoanalyse en de richtlijnen voor tilgewicht blijven gelden, ook als medewerkers ondersteuning dragen.

Hoe geeft u een toolboxmeeting over veilig heffen en tillen?

Een toolboxmeeting is een korte bijeenkomst op of bij de werkpost, waarin een team een veiligheidsonderwerp bespreekt. Het is een goede manier om veilig heffen en tillen regelmatig onder de aandacht te brengen en om knelpunten op te halen. Houd de meeting kort en praktisch. Dit format gebruiken wij als basis:

  1. 1Opening (1 minuut): waarom dit onderwerp, en een concreet voorbeeld van een tilsituatie uit het eigen werk.
  2. 2Kennis (3 minuten): de belangrijkste afspraken, zoals het maximale gewicht in uw werkinstructie, wanneer samen tillen en welke hulpmiddelen er zijn.
  3. 3Praktijk (4 minuten): laat een collega een moeilijke tilsituatie voordoen en bespreek samen hoe het beter kan.
  4. 4Knelpunten (4 minuten): vraag het team welke lasten of plaatsen het zwaarst zijn en noteer ze.
  5. 5Afspraken (2 minuten): wat gaan we anders doen, wie neemt welk knelpunt op en wanneer komen we erop terug?
  6. 6Vastleggen (1 minuut): noteer de deelnemers en afspraken, zodat u de informatie en opleiding kunt aantonen.

Hoe verankert u veilig tillen in uw organisatie?

Veilig heffen en tillen is geen eenmalige actie. Nieuwe medewerkers, nieuwe materialen, drukke periodes en veranderende werkposten zorgen ervoor dat oude gewoonten snel terugkomen. Verankering vraagt daarom om vaste momenten en duidelijke verantwoordelijkheden.

  • Neem de tiltaken per functie op in de risicoanalyse en werk ze bij als werkwijzen of materialen veranderen; plan maatregelen in het jaaractieplan.
  • Neem tilafspraken op in de werkinstructies en het onthaal van nieuwe medewerkers.
  • Geef informatie en opleiding volgens de Codex (Boek VIII, Titel 3), en leg vast wie wanneer opgeleid werd.
  • Laat de aankoopdienst letten op gewicht en verpakking van materialen en op de ergonomie van hulpmiddelen.
  • Controleer periodiek of hulpmiddelen beschikbaar, onderhouden en effectief in gebruik zijn.
  • Laat leidinggevenden het goede voorbeeld geven en medewerkers aanspreken als afspraken niet nageleefd worden.

Dit artikel is bedoeld als praktische uitleg en is geen juridisch of medisch advies. Raadpleeg bij klachten of twijfel over tilgrenzen de arbeidsgeneesheer, uw preventieadviseur of uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk.

Bronnen

  1. 1.FOD Werkgelegenheid: Codex Boek VIII, Titel 3 Manueel hanteren van lasten
  2. 2.BeSWIC: kenniscentrum welzijn op het werk
  3. 3.NIOSH: lifting equation
  4. 4.Constructiv: preventie en welzijn in de bouw

FAQ

Vragen over veilig tillen

Korte antwoorden voor werkgevers, preventieadviseurs en HR.

Veilig tillen betekent dat medewerkers lasten kunnen verplaatsen zonder overbelasting van rug, schouders, nek of knieën. Dat vraagt lasten binnen verantwoorde grenzen, een werkpost die goed tillen mogelijk maakt, passende hulpmiddelen en medewerkers die weten hoe en wanneer ze die gebruiken.

De Welzijnswet en de Codex over het welzijn op het werk noemen geen vast maximumgewicht. Wel moet de werkgever het manueel hanteren van lasten beoordelen in een risicoanalyse. Als richtlijn wordt vaak de NIOSH-tilvergelijking gebruikt, met maximaal 23 kg onder ideale omstandigheden. Bij tillen vanaf de vloer, ver van het lichaam, met draaien of vaak na elkaar ligt de grens van wat verantwoord is lager.

Daar is geen wettelijk getal voor. Spreek in uw werkinstructie af vanaf welk gewicht of welke afmetingen samen tillen verplicht is, op basis van uw risicoanalyse en eventuele sectorale richtlijnen, zoals die van Constructiv voor de bouw. Houd er rekening mee dat twee personen samen niet het dubbele kunnen tillen van één persoon, omdat de coördinatie moeilijker is.

Voor vaste werkposten zijn heftafels, vacuümheffers, takels en manipulatoren geschikt. Voor transport zijn steekwagens, transportkarren en rollenbanen effectief. Op wisselende werkposten met veel bukken en tillen kan een rugexoskelet de rug ontlasten. Kies het hulpmiddel op basis van de last, de frequentie en de omgeving.

Ergonomisch tillen gaat over de manier van tillen en een werkpost die daarop afgestemd is, zoals de juiste hoogte en een korte reikafstand. Veilig tillen is breder: het omvat ook de organisatie, zoals afspraken over gewichten, samen tillen, hulpmiddelen, instructie en toezicht.

De Welzijnswet en de Codex verplichten informatie en opleiding, maar noemen geen vaste frequentie. Instrueer in elk geval bij indiensttreding, bij nieuwe taken of hulpmiddelen en na incidenten. Een korte toolboxmeeting een paar keer per jaar en een praktische training op de werkvloer helpen om goede gewoonten vast te houden.

Veilig heffen en tillen

Tilwerk op uw werkvloer veiliger maken?

Wij kijken mee naar de zwaarste tiltaken, geven praktische training en laten medewerkers hulpmiddelen en exoskeletten testen tijdens hun eigen werk.