Waarom kijken bouwbedrijven naar exoskeletten?
De bouwsector is een van de sectoren met de hoogste fysieke belasting. Vakmensen werken boven het hoofd, sjouwen met platen, zakken en dakpannen, knielen bij vloer- en klinkerwerk en bukken bij wapening en tegelwerk. Metsers, tegelzetters, stukadoors of plafonneerders en dakwerkers kennen rugpijn en schouderpijn maar al te goed. Ook Buildwise, het kenniscentrum van de Belgische bouwsector, en Constructiv besteden veel aandacht aan het verminderen van fysieke belasting, en Buildwise testte al een exoskelet om de rug te ontlasten.
Veel bronmaatregelen zijn in de bouw al ingevoerd: lichtere bouwstenen, vacuümtilhulpen, materiaalliften en kranen. Toch blijven er taken over waarbij de belasting niet volledig weg te nemen is. Een plafond blijft boven het hoofd, een dakbeschot ligt waar het ligt en in een bestaand gebouw is niet altijd ruimte voor mechanische hulpmiddelen. Daar komt het exoskelet in beeld, als aanvulling en niet als vervanging.
Daarnaast speelt de arbeidsmarkt een rol. Ervaren vakmensen zijn schaars en werken langer door. Bouwbedrijven willen hun mensen gezond aan het werk houden en jonge instromers van bij het begin leren hun lichaam te sparen. Wij zien dat exoskeletten daarbij steeds vaker deel uitmaken van het welzijnsbeleid en het globaal preventieplan.
Voor welke taken in de bouw is een exoskelet geschikt?
Niet elke taak leent zich voor een exoskelet. Het werkt het best bij taken met een herkenbare, terugkerende belasting op één lichaamsdeel. De tabel toont welke combinaties wij in de bouw en de wegenbouw het vaakst tegenkomen.
| Taak | Belaste zone | Type ondersteuning | Ervaring in de praktijk |
|---|---|---|---|
| Plafondmontage, boren boven het hoofd | Schouders, nek | Passief schouderexoskelet, eventueel nekondersteuning | Goed: duidelijk minder vermoeide armen bij langdurig bovenhands werk |
| Pleisterwerken en afwerking van plafonds | Schouders | Passief schouderexoskelet | Goed bij lange sessies; minder zinvol bij veel afwisselend werk |
| Installatiewerk boven het hoofd | Schouders, nek | Passief schouderexoskelet | Goed, mits voldoende bewegingsruimte |
| Dakpannen, roofing of isolatie verwerken | Onderrug | Passief of soft rugexoskelet | Wisselend: helpt bij bukken, aandacht nodig voor warmte en klimmen |
| Materiaal sjouwen en laden | Onderrug, armen | Actief rugexoskelet of soft carry-ondersteuning | Goed bij herhaald tillen op één plek |
| Klinkerwerk en tegelwerk | Knieën, onderrug | Soft knieondersteuning, rugexoskelet | Goed in combinatie met tilhulpen |
| Vlechten van wapening | Onderrug | Passief rugexoskelet | Goed bij langdurig voorovergebogen werk |
De Belgische wetgeving legt geen vast maximum tilgewicht op. De Codex over het welzijn op het werk (Boek VIII, Titel 3 over het manueel hanteren van lasten) verplicht de werkgever wel om de risico’s via een risicoanalyse te beoordelen en te beperken; internationale richtlijnen zoals de NIOSH-methode kunnen daarbij helpen. Voor zwangere en jonge werknemers gelden bijzondere beschermingsregels. Een exoskelet verandert niets aan die verplichtingen, maar verlaagt de belasting bij taken die overblijven. Daarnaast helpt een exoskelet minder bij taken waarin medewerkers voortdurend wisselen tussen klimmen, lopen, knielen en bovenhands werk. Dan kan het juist in de weg zitten.
Ervaring 1: een dakwerkersbedrijf
Bij een dakwerkersbedrijf werkten de dakwerkers een groot deel van de dag voorovergebogen: rollen uitleggen, branden, naden afwerken en materiaal oppakken van het dakvlak. De belasting op de onderrug was hoog, en een deel van de ploeg had al terugkerende rugklachten. Tilhulpen waren er voor het hijsen van materiaal naar het dak, maar op het dak zelf bleef het bukken.
Tijdens een testdag probeerden de dakwerkers verschillende rugexoskeletten. Wat opviel: het actieve model gaf veel ondersteuning, maar werd door een deel van de groep als te zwaar ervaren voor werk waarbij veel wordt gelopen en geklommen. Een lichter passief model viel beter in de smaak, omdat het minder in de weg zat bij het op- en afstappen van de ladder en bij het draaien op het dak.
De grootste discussie ging over warmte. Op een plat dak in de zomer is het al snel warm, en elk extra laagje op het lichaam telt. De oplossing lag in een combinatie: het exoskelet gebruiken bij de zwaarste taken, zoals het langdurig voorovergebogen afwerken, en het uitdoen bij klimmen en tijdens pauzes. Volgens de medewerkers zelf maakte dat het verschil tussen "nog iets om te dragen" en "iets wat echt helpt".
Ervaring 2: een restauratieproject van een beschermd plafond
Bij een restauratieproject van een beschermd plafond werkten restaurateurs wekenlang met opgeheven armen en het hoofd in de nek, op een stelling vlak onder het plafond. Het werk was nauwkeurig en kon niet versneld of gemechaniseerd worden: elk ornament moest met de hand worden hersteld. De belasting op schouders en nek was daardoor hoog en langdurig.
Hier bleek een passief schouderexoskelet goed te passen. Het ondersteunt het gewicht van de armen bij werk boven schouderhoogte, waardoor de schouderspieren minder moeten leveren. De restaurateurs gaven aan dat ze aan het einde van de dag minder vermoeid waren in de schouders en dat ze precisiewerk langer konden volhouden zonder pauze om de armen te laten zakken.
Een aandachtspunt was de nek. Een schouderexoskelet ontlast de schouders, maar niet de nek die langdurig achterover gebogen is. In zo’n situatie kan een aanvullende nekondersteuning helpen, maar ook eenvoudige maatregelen zoals de werkhoogte van de stelling zo kiezen dat het hoofd minder ver achterover moet, en afwisselen met werk op ooghoogte.
Ervaring 3: een aannemer met wisselende projecten
Een algemeen aannemer met zowel nieuwbouw als renovatie wilde weten of exoskeletten iets konden betekenen voor zijn schrijnwerkers, metsers en afwerkers. In plaats van meteen een model te kiezen, startte hij met een meting van de werkposten op twee werven. Daaruit bleek dat de belasting sterk verschilde per fase van het project: in de ruwbouw vooral heffen, tillen en bukken, in de afwerking vooral werk boven het hoofd.
Op basis daarvan koos het bouwbedrijf niet voor één type, maar voor een kleine pool met rug- en schouderexoskeletten die per werf kunnen worden ingezet. Werfleiders bepalen samen met de ploeg wanneer het zinvol is. Enkele medewerkers zijn opgeleid als vast aanspreekpunt: zij helpen collega’s met afstellen en houden in het oog of de exoskeletten goed worden gebruikt.
De belangrijkste les volgens het bedrijf: een exoskelet is pas succesvol als het een vaste plaats krijgt in de werfvoorbereiding. Als het in de bestelwagen ligt maar niemand weet wanneer het nuttig is, wordt het niet gebruikt.
Werken met een exoskelet bij warmte: wat werkt?
Warmte is in de bouw een van de meest genoemde bezwaren tegen een exoskelet. Wie in de zomer op een dak, een stelling of in een onafgewerkt gebouw onder glas werkt, wil zo weinig mogelijk extra op het lichaam dragen. Dat bezwaar is terecht en hoort serieus genomen te worden bij de keuze en de invoering.
- Kies bij warm werk bij voorkeur een licht, passief exoskelet zonder batterij, met open constructie en ademende banden.
- Gebruik het exoskelet gericht bij de zwaarste taken en doe het uit tijdens pauzes, lopen en klimmen.
- Draag het over een dun, ademend shirt in plaats van over meerdere lagen kleding.
- Overweeg koelende accessoires. De CX COOL SLEEVE verlaagt de huidtemperatuur volgens de fabrikant tot 12°C, 6 tot 8 uur lang, en is bedoeld als aanvulling op de IX SHOULDER AIR.
- Plan bij hitte zwaar werk zoveel mogelijk in de koelere uren van de dag en zorg voor voldoende drinkwater en schaduw.
- Laat medewerkers zelf aangeven wanneer het te warm wordt: draagcomfort is persoonlijk.
Voer een test bij voorkeur uit in de omstandigheden waarin het exoskelet echt gebruikt zal worden. Een test in een koele werkplaats zegt weinig over het draagcomfort op een dak in juli.
Hoe zit het met de aanvaarding door bouwvakkers?
Bouwvakkers zijn praktische mensen. Een hulpmiddel moet meteen werken, mag niet hinderen en mag het tempo niet vertragen. Daarnaast speelt imago mee: niemand wil op de werf overkomen als iemand die het werk niet aankan. In de praktijk zien wij dat de eerste reactie op een exoskelet vaak sceptisch is, en dat die reactie omslaat zodra medewerkers het zelf hebben ervaren tijdens hun eigen werk.
- Laat medewerkers zelf testen tijdens hun echte werk, niet alleen in een demonstratie.
- Begin bij enthousiaste vakmensen met een goede reputatie in de ploeg; collega’s volgen sneller.
- Maak het gebruik vrijwillig in de testfase en vraag eerlijke feedback.
- Benadruk dat het exoskelet bedoeld is om gezond te blijven, niet om meer werk te verzetten.
- Zorg dat leidinggevenden en werfleiders het belang uitdragen en tijd geven om te wennen.
- Neem bezwaren serieus: als een model hindert, zoek dan een ander model of een andere taak.
Op testdagen merken wij dat de meest kritische vakman vaak de beste testpersoon is. Als hij overtuigd raakt, volgt de rest van de ploeg.
Exoskelet invoeren in de bouw: stap voor stap
Een exoskelet invoeren in de bouw vraagt een andere aanpak dan in een vaste productiehal, omdat werven, ploegen en omstandigheden wisselen. Deze stappen werken in onze ervaring goed:
- 1Bekijk eerst de bron: zijn er tilhulpen, een andere werkhoogte of een andere werkvolgorde mogelijk? Een exoskelet komt pas daarna, volgens de algemene preventiebeginselen van de Welzijnswet.
- 2Selecteer de taken met de hoogste belasting, bijvoorbeeld met een meting van de werkposten op een of meer werven, en betrek uw preventieadviseur.
- 3Organiseer een testdag op de werf met drie tot acht deelnemers en twee of drie modellen.
- 4Kies een of twee modellen op basis van de meetgegevens en de feedback van de vakmensen.
- 5Start met een pilot van vier weken via het Experience Pakket, zodat u ervaring opdoet voordat u koopt.
- 6Leid de gebruikers op in aandoen, afstellen en de juiste inzet, en wijs vaste aanspreekpunten aan.
- 7Leg in de werfvoorbereiding vast bij welke taken het exoskelet wordt gebruikt.
- 8Evalueer na de pilot met de ploeg en eventueel een nameting, en beslis dan over kopen of bijsturen.
Wat kost een exoskelet voor de bouw?
De exoskelet-prijs hangt sterk af van het type. Bij PRE-TEC liggen de indicatieve prijzen, exclusief btw, rond € 300 tot € 1.500 voor soft ondersteuning, € 1.500 tot € 6.000 voor een passief exoskelet en € 6.000 tot € 15.000 voor een actief exoskelet. Voordat u koopt, kunt u testen: tijdens een testdag op de werf, of met het Experience Pakket, waarmee u vier weken lang met twee tot drie modellen werkt. Voor merken van andere fabrikanten, zoals een Festool of Hilti exoskelet, geldt: prijs op aanvraag bij de fabrikant of dealer.
Zet de kosten af tegen de kosten van ziekteverzuim en absenteïsme. Eén vakman die maanden uitvalt met rug- of schouderklachten kost doorgaans aanzienlijk meer dan een exoskelet. Toch raden wij aan de keuze niet alleen op prijs te baseren: een exoskelet dat niet gedragen wordt, is altijd te duur. Of uw kmo een fiscaal voordeel zoals de verhoogde investeringsaftrek kan genieten, laat u best nagaan door uw boekhouder.
Verder met dit onderwerp





