Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Exoskeletten in de praktijk · Blog · Exoskeletten in de praktijk

Passief of actief exoskelet: wat is het verschil en wat past bij uw taak?

Een van de eerste keuzes bij een exoskelet, of u nu in België een kmo, bouwbedrijf of magazijn runt, is die tussen een passief of actief exoskelet. Een passief exoskelet werkt met veren of elastiek, een actief exoskelet met een motor en accu. Dat verschil klinkt technisch, maar bepaalt in de praktijk hoeveel ondersteuning medewerkers krijgen, hoe zwaar het exoskelet is, wat het kost en hoe lang het een hele shift meegaat. In dit artikel leggen we uit hoe beide typen werken en bij welke taken welk type het meest oplevert.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Stratenmaker werkt geknield met een passief IX Back Air exoskelet
Een passief exoskelet werkt zonder accu of motor, met veren en elastiek.

In het kort

Het verschil tussen een passief en een actief exoskelet zit in de energiebron. Een passief exoskelet slaat met veren of elastische elementen energie op tijdens het bukken of heffen van de armen en geeft die terug bij het oprichten; het is licht en heeft geen accu nodig. Een actief exoskelet gebruikt een motor en accu en levert zelf kracht, wat meer ondersteuning geeft bij zwaar en herhaald tillen. Passief past vaak bij bukken en bovenhands werk, actief bij intensief tilwerk.

ondersteuning van het actieve rugexoskelet IX BACK VOLTON
17 kgondersteuning van het actieve rugexoskelet IX BACK VOLTON
gewicht van het passieve rugexoskelet IX BACK AIR
< 3 kggewicht van het passieve rugexoskelet IX BACK AIR
accuduur van de IX BACK VOLTON op Bosch AmpShare 18V
6 uuraccuduur van de IX BACK VOLTON op Bosch AmpShare 18V
soft supports van textiel als lichtste categorie
3e typesoft supports van textiel als lichtste categorie

Wat is het verschil tussen een passief en een actief exoskelet?

Elk exoskelet doet in de kern hetzelfde: het neemt een deel van de belasting over van de spieren en gewrichten die bij een taak het zwaarst worden belast, en voert die kracht af via een ander deel van het lichaam, meestal de heupen of benen. Het verschil tussen passief en actief zit in de vraag waar de ondersteunende kracht vandaan komt.

Bij een passief exoskelet komt de kracht uit het lichaam zelf. Tijdens het bukken of het heffen van de armen worden veren, elastische banden of gasveren gespannen. Bij het oprichten of het vasthouden van de armen geven ze die energie terug. Een passief exoskelet voegt dus geen energie toe, maar verplaatst en verdeelt de belasting.

Bij een actief exoskelet levert een motor de kracht, gevoed door een accu. Sensoren herkennen de beweging en sturen de motor aan op het juiste moment. Daardoor kan een actief exoskelet meer ondersteuning bieden en die ondersteuning beter afstemmen op de taak, maar het is ook zwaarder, duurder en afhankelijk van een opgeladen accu.

Hoe werkt een passief exoskelet?

Een passief rugexoskelet heeft meestal een heupgordel, schouderbanden en beenstukken, verbonden via scharnieren met veerelementen ter hoogte van de heup. Buigt de medewerker voorover, dan spannen de veren zich. Komt hij weer omhoog, dan helpen de veren mee en ontlasten ze de spieren van de onderrug. Hetzelfde principe helpt bij langdurig voorovergebogen staan, omdat de veren een deel van het bovenlichaam ‘dragen’.

Een passief schouderexoskelet werkt met veren of elastische elementen die de bovenarmen omhoog ondersteunen zodra ze boven een bepaalde hoek komen. Bij werk boven schouderhoogte hoeft de medewerker het gewicht van de armen en het gereedschap daardoor minder zelf te dragen.

De kracht van een passief exoskelet is vooraf ingesteld. Veel modellen hebben meerdere standen of verwisselbare veren, zodat u de ondersteuning per medewerker en per taak kunt afstemmen. Een goede afstelling is belangrijk: te weinig ondersteuning merkt de drager niet, te veel kan juist hinderen bij lopen of bewegen.

  • Geen accu: altijd inzetbaar, ook in natte, stoffige of explosiegevoelige omgevingen waar elektronica minder gewenst is.
  • Licht: vaak een hele shift te dragen.
  • Onderhoudsarm: vooral controle van veren, banden en kussens.
  • Vaste ondersteuningskarakteristiek: minder geschikt voor zeer zware of sterk wisselende lasten.

Hoe werkt een actief exoskelet?

Een actief rugexoskelet heeft een of meer motoren ter hoogte van de heup, sensoren die de bewegingen van romp en benen registreren en een besturing die bepaalt wanneer en hoeveel kracht de motor levert. Bij het tillen en weer rechtop komen ondersteunt de motor actief de strekking van de romp. Omdat de motor energie toevoegt, is de ondersteuning niet afhankelijk van hoe diep de medewerker eerst bukt.

Een voorbeeld is de IX BACK VOLTON. Dit actieve rugexoskelet ondersteunt de onderrug bij tillen en oprichten met tot 17 kg ondersteuning, weegt 5,7 kg en heeft een accu die tot 6 uur meegaat. De accu werkt op het Bosch AmpShare 18V-systeem, zodat bedrijven accu’s kunnen uitwisselen met ander professioneel gereedschap.

De keerzijde van actieve ondersteuning is de afhankelijkheid van techniek. Een actief exoskelet moet worden opgeladen, heeft elektronica die tegen de omgeving bestand moet zijn en vraagt iets meer uitleg bij de training. Bij intensief tilwerk weegt dat in de praktijk vaak niet op tegen de extra ondersteuning.

Passief of actief exoskelet: de verschillen in een tabel

De tabel zet de belangrijkste verschillen op een rij. Soft supports zijn als derde categorie toegevoegd, omdat zij bij lichtere taken vaak een alternatief zijn. Gewichten en ondersteuning zijn gebaseerd op de modellen bij PRE-TEC; prijzen zijn indicatief, in euro per stuk en excl. btw.

KenmerkPassief exoskeletActief exoskeletSoft support
WerkingVeren of elastische elementen slaan energie op en geven die terugMotor en accu leveren zelf kracht, gestuurd door sensorenTextiel en elastiek zonder hard frame
Gewicht (voorbeeld)IX SHOULDER AIR 2,4 kg; IX BACK AIR minder dan 3 kgIX BACK VOLTON 5,7 kgLicht en flexibel
Ondersteuning (voorbeeld)IX BACK AIR tot 15 kg; IX SHOULDER AIR tot 40% op de schoudersIX BACK VOLTON tot 17 kgBeperkter, gericht op comfort en houding
EnergiebronGeen, het lichaam spant de verenAccu, bij de VOLTON tot 6 uurGeen
OnderhoudControle van veren, banden en kussensDaarnaast accu’s, motor en elektronicaReinigen en vervangen bij slijtage
Indicatieve prijsklassecirca € 1.500 – € 6.000circa € 6.000 – € 15.000circa € 300 – € 1.500
Gebruiksduur per shiftVaak een hele shift, afhankelijk van comfortZolang de accu meegaat, eventueel met wisselaccuHele shift, ook onder kleding
Typische toepassingenBukken, voorovergebogen werken, bovenhands werk, lichter tilwerkZwaar en herhaald tillen, laden en lossen, orderpickingWisselende taken, knielen, dragen, pols- en duimwerk

Een vergelijking van merken en modellen naast elkaar vindt u in de gids Exoskeletten vergelijken. Dit artikel gaat alleen over het principe passief versus actief.

Wanneer kiest u voor een actief exoskelet?

Een actief exoskelet komt in beeld als de belasting zowel zwaar als frequent is, en als maatregelen aan de bron, zoals tilhulpmiddelen of lichtere verpakkingen, niet voldoende zijn of niet overal kunnen. Denk aan medewerkers die een groot deel van de shift dozen, zakken of kratten heffen en tillen, of die laden en lossen in een omgeving waar een heffer of vacuümtil niet past.

  • Herhaald heffen en tillen van lasten gedurende een groot deel van de shift.
  • Orderpicking en laden en lossen met veel bukken en weer oprichten.
  • Werk waarbij de ondersteuning van een passief model niet merkbaar genoeg is.
  • Organisaties die al met Bosch AmpShare 18V-accu’s werken en accubeheer eenvoudig kunnen inpassen.

Ook met een actief exoskelet blijven de regels voor het manueel hanteren van lasten uit de Codex over het welzijn op het werk (Boek VIII, Titel 3) gelden. Een exoskelet is geen reden om zwaardere lasten te tillen dan verantwoord is.

Wanneer is een passief exoskelet de betere keuze?

Voor een groot deel van de taken die wij op de werkvloer zien, is een passief exoskelet voldoende en vaak zelfs beter. Het is lichter, hoeft niet te worden opgeladen en wordt daardoor in de praktijk sneller en langer gedragen. Dat laatste is belangrijk: een exoskelet levert alleen iets op als het ook daadwerkelijk aan zit.

  • Langdurig voorovergebogen werken, zoals sorteren, inpakken of verzorgende taken: IX BACK AIR of Darwing Back.
  • Lichter tilwerk met hoge herhaling, waarbij gewicht en vrijheid van bewegen zwaarder wegen dan maximale ondersteuning: IX BACK AIR.
  • Werk boven schouderhoogte, zoals plafondmontage, plafonneren en lassen boven het hoofd: IX SHOULDER AIR.
  • Omgevingen waar u liever geen accu’s en elektronica gebruikt, of waar opladen lastig te organiseren is.
  • Zorgtaken en logistiek, waar de Darwing Back onder meer wordt ingezet.

Welk type exoskelet past bij welke taak?

De taak bepaalt de keuze, niet de techniek. Onderstaand overzicht geeft een eerste richting per taaktype. Het definitieve antwoord komt uit een test met uw eigen medewerkers.

TaakBelaste zoneEerste keuzeVoorbeeld bij PRE-TEC
Herhaald zwaar tillen, hele shiftOnderrugActiefIX BACK VOLTON
Herhaald lichter tilwerkOnderrugPassiefIX BACK AIR
Langdurig bukken of statisch voorovergebogenOnderrugPassiefIX BACK AIR, Darwing Back
Werk boven schouderhoogteSchoudersPassiefIX SHOULDER AIR
Sjouwen en dragen over korte afstandenArmen en rompSoftHunic SoftExo Carry
Knielen en hurkenKnieSoftCX SOFT KNEE
Repeterend pols- en duimwerkPols en duimSoftCX SOFT WRIST, CX POWER THUMB

Combineren medewerkers zware tilmomenten met lange periodes van lichter werk, dan kan een passief model met een goede afstelling soms beter uitpakken dan een actief model. Laat beide typen naast elkaar testen.

Waar komen soft supports in beeld naast passief en actief?

Naast passieve en actieve exoskeletten met een frame bestaat een derde categorie: soft supports of soft exoskeletten. Deze zijn gemaakt van textiel en elastische banden en hebben geen harde onderdelen. Ze bieden minder ondersteuning dan een exoskelet met frame, maar zijn licht, flexibel en vaak onder of over werkkleding te dragen.

Soft supports zijn interessant bij taken met veel afwisseling, in krappe ruimtes of waar een hard frame in de weg zit. De CX SOFT BACK is vooral voor veel staan en draaien, met alleen af en toe bukken of tillen, de CX SOFT KNEE ondersteunt de knie bij het zitten in hurk- of kniehouding, en de Hunic SoftExo Carry ondersteunt bij tillen en dragen. Voor hand en arm zijn er de CX SOFT WRIST en CX POWER THUMB.

Wat betekent passief of actief voor training, onderhoud en kosten?

Het type exoskelet heeft gevolgen voor de hele levenscyclus, niet alleen voor de aanschafprijs. Een actief exoskelet vraagt afspraken over opladen, accubeheer en het omgaan met storingen. Een passief exoskelet vraagt vooral aandacht voor een goede afstelling per medewerker en periodieke controle van veren en banden. Bij beide typen slijten de delen die het lichaam raken en worden ze periodiek vervangen.

Ook de training verschilt. Bij een passief exoskelet leren medewerkers vooral hoe ze het model afstellen en hoe ze de ondersteuning benutten, bijvoorbeeld door bewust vanuit de heupen te bukken. Bij een actief exoskelet komt daar de bediening bij: in- en uitschakelen, ondersteuningsstanden en het herkennen van meldingen. In beide gevallen bepaalt een goede introductie of het exoskelet na een paar weken nog gedragen wordt.

  • Begroot naast de aanschaf ook training, nazorg en vervangingsonderdelen.
  • Leg bij actieve modellen vast wie verantwoordelijk is voor opladen en accubeheer.
  • Spreek een vaste controle af, bijvoorbeeld jaarlijks via Care of Care+.
  • Twijfelt u nog over het model, werk dan eerst 4 weken met 2 tot 3 exoskeletten via het Experience Pakket.

Hoe test u of een passief of actief exoskelet beter werkt?

De meest betrouwbare manier om te kiezen tussen passief en actief is beide typen laten testen door de medewerkers die het werk dagelijks doen. Op een testdag van PRE-TEC dragen 3 tot 8 medewerkers verschillende modellen tijdens hun normale taken, afgesteld door een specialist. Wilt u langer vergelijken, dan kunt u met het Experience Pakket 2 tot 3 modellen gedurende 4 weken in de praktijk gebruiken.

Combineer de ervaring van medewerkers bij voorkeur met een objectieve meting. Met bewegingssensoren ziet u hoe vaak en hoe diep er wordt gebukt, met en zonder exoskelet. Zo onderbouwt u de keuze richting directie, aankoop, preventieadviseur en in uw risicoanalyse en jaaractieplan. PRE-TEC levert uitsluitend aan bedrijven en organisaties, in heel België.

  1. 1Breng de taken in kaart waarvoor u ondersteuning zoekt: gewicht, frequentie, houding en duur.
  2. 2Selecteer per taak een passief en, waar relevant, een actief model om naast elkaar te testen.
  3. 3Laat medewerkers beide typen tijdens hun normale werk dragen, afgesteld door een specialist.
  4. 4Leg de ervaringen vast met een korte vragenlijst over comfort, bewegingsvrijheid en ervaren belasting.
  5. 5Vergelijk waar mogelijk metingen met en zonder exoskelet en kies op basis van taak, ervaring en meting.

Bronnen

  1. 1.FOD WASO: welzijn op het werk
  2. 2.EU-OSHA: werkgerelateerde aandoeningen aan het bewegingsapparaat
  3. 3.BeSWIC: kenniscentrum welzijn op het werk
  4. 4.NIOSH: onderzoek naar ergonomie en tillen

FAQ

Vragen over passief of actief exoskelet

Korte antwoorden voor werkgevers, preventieadviseurs en HR.

Een passief exoskelet ondersteunt het lichaam met veren of elastische elementen, zonder motor of accu. Tijdens het bukken of heffen van de armen wordt energie opgeslagen, die bij het oprichten of vasthouden weer wordt teruggegeven. Het is licht, onderhoudsarm en vaak een hele shift te dragen. Voorbeelden zijn de IX BACK AIR en de IX SHOULDER AIR.

Een actief exoskelet gebruikt een motor en accu om zelf kracht te leveren, gestuurd door sensoren die de beweging herkennen. Daardoor biedt het meer ondersteuning bij zwaar en herhaald tillen. De IX BACK VOLTON ondersteunt bijvoorbeeld met tot 17 kg, weegt 5,7 kg en heeft een accu die tot 6 uur meegaat.

Niet per definitie. Een actief exoskelet geeft meer ondersteuning bij intensief tilwerk, maar is zwaarder, duurder en afhankelijk van een accu. Voor bukken, voorovergebogen werken en bovenhands werk is een passief exoskelet vaak voldoende en wordt het door het lagere gewicht in de praktijk langer gedragen. De taak bepaalt welk type het best past.

Indicatief kost een passief exoskelet circa € 1.500 tot € 6.000 en een actief exoskelet circa € 6.000 tot € 15.000 per stuk, excl. btw. Soft supports beginnen rond € 300. Training, nazorg en bij actieve modellen extra accu’s komen daar vaak bij. Voordat u koopt, kunt u bij PRE-TEC eerst testen op de werkvloer of 4 weken proberen met het Experience Pakket.

Dat verschilt per model en per intensiteit van gebruik. De accu van de IX BACK VOLTON gaat tot 6 uur mee en werkt op het Bosch AmpShare 18V-systeem. Bedrijven die al met dit systeem werken, kunnen accu’s uitwisselen met ander gereedschap en zo eenvoudig een wisselaccu inzetten.

Ja. Op een testdag van PRE-TEC proberen 3 tot 8 medewerkers verschillende typen tijdens hun eigen werk. Met het Experience Pakket gebruikt u 2 tot 3 modellen gedurende 4 weken in de praktijk. PRE-TEC levert uitsluitend aan bedrijven en organisaties.

Passief of actief testen

Laat uw medewerkers het verschil zelf voelen

Wij nemen passieve en actieve exoskeletten mee naar uw werkvloer, zodat uw team beide typen test tijdens het eigen werk.