Wat is het verschil tussen een passief en een actief exoskelet?
Elk exoskelet doet in de kern hetzelfde: het neemt een deel van de belasting over van de spieren en gewrichten die bij een taak het zwaarst worden belast, en voert die kracht af via een ander deel van het lichaam, meestal de heupen of benen. Het verschil tussen passief en actief zit in de vraag waar de ondersteunende kracht vandaan komt.
Bij een passief exoskelet komt de kracht uit het lichaam zelf. Tijdens het bukken of het heffen van de armen worden veren, elastische banden of gasveren gespannen. Bij het oprichten of het vasthouden van de armen geven ze die energie terug. Een passief exoskelet voegt dus geen energie toe, maar verplaatst en verdeelt de belasting.
Bij een actief exoskelet levert een motor de kracht, gevoed door een accu. Sensoren herkennen de beweging en sturen de motor aan op het juiste moment. Daardoor kan een actief exoskelet meer ondersteuning bieden en die ondersteuning beter afstemmen op de taak, maar het is ook zwaarder, duurder en afhankelijk van een opgeladen accu.
Hoe werkt een passief exoskelet?
Een passief rugexoskelet heeft meestal een heupgordel, schouderbanden en beenstukken, verbonden via scharnieren met veerelementen ter hoogte van de heup. Buigt de medewerker voorover, dan spannen de veren zich. Komt hij weer omhoog, dan helpen de veren mee en ontlasten ze de spieren van de onderrug. Hetzelfde principe helpt bij langdurig voorovergebogen staan, omdat de veren een deel van het bovenlichaam ‘dragen’.
Een passief schouderexoskelet werkt met veren of elastische elementen die de bovenarmen omhoog ondersteunen zodra ze boven een bepaalde hoek komen. Bij werk boven schouderhoogte hoeft de medewerker het gewicht van de armen en het gereedschap daardoor minder zelf te dragen.
De kracht van een passief exoskelet is vooraf ingesteld. Veel modellen hebben meerdere standen of verwisselbare veren, zodat u de ondersteuning per medewerker en per taak kunt afstemmen. Een goede afstelling is belangrijk: te weinig ondersteuning merkt de drager niet, te veel kan juist hinderen bij lopen of bewegen.
- Geen accu: altijd inzetbaar, ook in natte, stoffige of explosiegevoelige omgevingen waar elektronica minder gewenst is.
- Licht: vaak een hele shift te dragen.
- Onderhoudsarm: vooral controle van veren, banden en kussens.
- Vaste ondersteuningskarakteristiek: minder geschikt voor zeer zware of sterk wisselende lasten.
Hoe werkt een actief exoskelet?
Een actief rugexoskelet heeft een of meer motoren ter hoogte van de heup, sensoren die de bewegingen van romp en benen registreren en een besturing die bepaalt wanneer en hoeveel kracht de motor levert. Bij het tillen en weer rechtop komen ondersteunt de motor actief de strekking van de romp. Omdat de motor energie toevoegt, is de ondersteuning niet afhankelijk van hoe diep de medewerker eerst bukt.
Een voorbeeld is de IX BACK VOLTON. Dit actieve rugexoskelet ondersteunt de onderrug bij tillen en oprichten met tot 17 kg ondersteuning, weegt 5,7 kg en heeft een accu die tot 6 uur meegaat. De accu werkt op het Bosch AmpShare 18V-systeem, zodat bedrijven accu’s kunnen uitwisselen met ander professioneel gereedschap.
De keerzijde van actieve ondersteuning is de afhankelijkheid van techniek. Een actief exoskelet moet worden opgeladen, heeft elektronica die tegen de omgeving bestand moet zijn en vraagt iets meer uitleg bij de training. Bij intensief tilwerk weegt dat in de praktijk vaak niet op tegen de extra ondersteuning.
Passief of actief exoskelet: de verschillen in een tabel
De tabel zet de belangrijkste verschillen op een rij. Soft supports zijn als derde categorie toegevoegd, omdat zij bij lichtere taken vaak een alternatief zijn. Gewichten en ondersteuning zijn gebaseerd op de modellen bij PRE-TEC; prijzen zijn indicatief, in euro per stuk en excl. btw.
| Kenmerk | Passief exoskelet | Actief exoskelet | Soft support |
|---|---|---|---|
| Werking | Veren of elastische elementen slaan energie op en geven die terug | Motor en accu leveren zelf kracht, gestuurd door sensoren | Textiel en elastiek zonder hard frame |
| Gewicht (voorbeeld) | IX SHOULDER AIR 2,4 kg; IX BACK AIR minder dan 3 kg | IX BACK VOLTON 5,7 kg | Licht en flexibel |
| Ondersteuning (voorbeeld) | IX BACK AIR tot 15 kg; IX SHOULDER AIR tot 40% op de schouders | IX BACK VOLTON tot 17 kg | Beperkter, gericht op comfort en houding |
| Energiebron | Geen, het lichaam spant de veren | Accu, bij de VOLTON tot 6 uur | Geen |
| Onderhoud | Controle van veren, banden en kussens | Daarnaast accu’s, motor en elektronica | Reinigen en vervangen bij slijtage |
| Indicatieve prijsklasse | circa € 1.500 – € 6.000 | circa € 6.000 – € 15.000 | circa € 300 – € 1.500 |
| Gebruiksduur per shift | Vaak een hele shift, afhankelijk van comfort | Zolang de accu meegaat, eventueel met wisselaccu | Hele shift, ook onder kleding |
| Typische toepassingen | Bukken, voorovergebogen werken, bovenhands werk, lichter tilwerk | Zwaar en herhaald tillen, laden en lossen, orderpicking | Wisselende taken, knielen, dragen, pols- en duimwerk |
Een vergelijking van merken en modellen naast elkaar vindt u in de gids Exoskeletten vergelijken. Dit artikel gaat alleen over het principe passief versus actief.
Wanneer kiest u voor een actief exoskelet?
Een actief exoskelet komt in beeld als de belasting zowel zwaar als frequent is, en als maatregelen aan de bron, zoals tilhulpmiddelen of lichtere verpakkingen, niet voldoende zijn of niet overal kunnen. Denk aan medewerkers die een groot deel van de shift dozen, zakken of kratten heffen en tillen, of die laden en lossen in een omgeving waar een heffer of vacuümtil niet past.
- Herhaald heffen en tillen van lasten gedurende een groot deel van de shift.
- Orderpicking en laden en lossen met veel bukken en weer oprichten.
- Werk waarbij de ondersteuning van een passief model niet merkbaar genoeg is.
- Organisaties die al met Bosch AmpShare 18V-accu’s werken en accubeheer eenvoudig kunnen inpassen.
Ook met een actief exoskelet blijven de regels voor het manueel hanteren van lasten uit de Codex over het welzijn op het werk (Boek VIII, Titel 3) gelden. Een exoskelet is geen reden om zwaardere lasten te tillen dan verantwoord is.
Wanneer is een passief exoskelet de betere keuze?
Voor een groot deel van de taken die wij op de werkvloer zien, is een passief exoskelet voldoende en vaak zelfs beter. Het is lichter, hoeft niet te worden opgeladen en wordt daardoor in de praktijk sneller en langer gedragen. Dat laatste is belangrijk: een exoskelet levert alleen iets op als het ook daadwerkelijk aan zit.
- Langdurig voorovergebogen werken, zoals sorteren, inpakken of verzorgende taken: IX BACK AIR of Darwing Back.
- Lichter tilwerk met hoge herhaling, waarbij gewicht en vrijheid van bewegen zwaarder wegen dan maximale ondersteuning: IX BACK AIR.
- Werk boven schouderhoogte, zoals plafondmontage, plafonneren en lassen boven het hoofd: IX SHOULDER AIR.
- Omgevingen waar u liever geen accu’s en elektronica gebruikt, of waar opladen lastig te organiseren is.
- Zorgtaken en logistiek, waar de Darwing Back onder meer wordt ingezet.
Welk type exoskelet past bij welke taak?
De taak bepaalt de keuze, niet de techniek. Onderstaand overzicht geeft een eerste richting per taaktype. Het definitieve antwoord komt uit een test met uw eigen medewerkers.
| Taak | Belaste zone | Eerste keuze | Voorbeeld bij PRE-TEC |
|---|---|---|---|
| Herhaald zwaar tillen, hele shift | Onderrug | Actief | IX BACK VOLTON |
| Herhaald lichter tilwerk | Onderrug | Passief | IX BACK AIR |
| Langdurig bukken of statisch voorovergebogen | Onderrug | Passief | IX BACK AIR, Darwing Back |
| Werk boven schouderhoogte | Schouders | Passief | IX SHOULDER AIR |
| Sjouwen en dragen over korte afstanden | Armen en romp | Soft | Hunic SoftExo Carry |
| Knielen en hurken | Knie | Soft | CX SOFT KNEE |
| Repeterend pols- en duimwerk | Pols en duim | Soft | CX SOFT WRIST, CX POWER THUMB |
Combineren medewerkers zware tilmomenten met lange periodes van lichter werk, dan kan een passief model met een goede afstelling soms beter uitpakken dan een actief model. Laat beide typen naast elkaar testen.
Waar komen soft supports in beeld naast passief en actief?
Naast passieve en actieve exoskeletten met een frame bestaat een derde categorie: soft supports of soft exoskeletten. Deze zijn gemaakt van textiel en elastische banden en hebben geen harde onderdelen. Ze bieden minder ondersteuning dan een exoskelet met frame, maar zijn licht, flexibel en vaak onder of over werkkleding te dragen.
Soft supports zijn interessant bij taken met veel afwisseling, in krappe ruimtes of waar een hard frame in de weg zit. De CX SOFT BACK is vooral voor veel staan en draaien, met alleen af en toe bukken of tillen, de CX SOFT KNEE ondersteunt de knie bij het zitten in hurk- of kniehouding, en de Hunic SoftExo Carry ondersteunt bij tillen en dragen. Voor hand en arm zijn er de CX SOFT WRIST en CX POWER THUMB.
Wat betekent passief of actief voor training, onderhoud en kosten?
Het type exoskelet heeft gevolgen voor de hele levenscyclus, niet alleen voor de aanschafprijs. Een actief exoskelet vraagt afspraken over opladen, accubeheer en het omgaan met storingen. Een passief exoskelet vraagt vooral aandacht voor een goede afstelling per medewerker en periodieke controle van veren en banden. Bij beide typen slijten de delen die het lichaam raken en worden ze periodiek vervangen.
Ook de training verschilt. Bij een passief exoskelet leren medewerkers vooral hoe ze het model afstellen en hoe ze de ondersteuning benutten, bijvoorbeeld door bewust vanuit de heupen te bukken. Bij een actief exoskelet komt daar de bediening bij: in- en uitschakelen, ondersteuningsstanden en het herkennen van meldingen. In beide gevallen bepaalt een goede introductie of het exoskelet na een paar weken nog gedragen wordt.
- Begroot naast de aanschaf ook training, nazorg en vervangingsonderdelen.
- Leg bij actieve modellen vast wie verantwoordelijk is voor opladen en accubeheer.
- Spreek een vaste controle af, bijvoorbeeld jaarlijks via Care of Care+.
- Twijfelt u nog over het model, werk dan eerst 4 weken met 2 tot 3 exoskeletten via het Experience Pakket.
Hoe test u of een passief of actief exoskelet beter werkt?
De meest betrouwbare manier om te kiezen tussen passief en actief is beide typen laten testen door de medewerkers die het werk dagelijks doen. Op een testdag van PRE-TEC dragen 3 tot 8 medewerkers verschillende modellen tijdens hun normale taken, afgesteld door een specialist. Wilt u langer vergelijken, dan kunt u met het Experience Pakket 2 tot 3 modellen gedurende 4 weken in de praktijk gebruiken.
Combineer de ervaring van medewerkers bij voorkeur met een objectieve meting. Met bewegingssensoren ziet u hoe vaak en hoe diep er wordt gebukt, met en zonder exoskelet. Zo onderbouwt u de keuze richting directie, aankoop, preventieadviseur en in uw risicoanalyse en jaaractieplan. PRE-TEC levert uitsluitend aan bedrijven en organisaties, in heel België.
- 1Breng de taken in kaart waarvoor u ondersteuning zoekt: gewicht, frequentie, houding en duur.
- 2Selecteer per taak een passief en, waar relevant, een actief model om naast elkaar te testen.
- 3Laat medewerkers beide typen tijdens hun normale werk dragen, afgesteld door een specialist.
- 4Leg de ervaringen vast met een korte vragenlijst over comfort, bewegingsvrijheid en ervaren belasting.
- 5Vergelijk waar mogelijk metingen met en zonder exoskelet en kies op basis van taak, ervaring en meting.
Verder met dit onderwerp





