Hoeveel kilo mag je tillen volgens de Codex welzijn op het werk?
Wie in de Welzijnswet of de Codex over het welzijn op het werk zoekt naar een maximaal tilgewicht, vindt het niet. De Belgische regelgeving vertrekt van een risicoanalyse: de werkgever moet de risico’s kennen en passende maatregelen nemen. De Welzijnswet van 4 augustus 1996 legt de algemene preventiebeginselen vast, en Boek VIII "Ergonomie", Titel 3 van de Codex gaat specifiek over het manueel hanteren van lasten. De werkgever moet organisatorische maatregelen nemen of geschikte middelen, zoals mechanische hulpmiddelen, ter beschikking stellen om het manueel hanteren van lasten zoveel mogelijk te vermijden. Waar dat niet kan, moet hij de risico’s, vooral voor de rug, beoordelen en beperken.
In de praktijk betekent dat: u moet kunnen laten zien dat u weet hoe zwaar er geheven wordt, onder welke omstandigheden, en welke maatregelen u neemt om dat te beperken. Een vast getal is daarvoor niet genoeg, omdat het risico niet alleen van het gewicht afhangt. Daarom zijn er richtlijnen ontwikkeld die het gewicht koppelen aan de omstandigheden waarin getild wordt.
Ook de werknemer heeft verplichtingen. Volgens de Welzijnswet moet hij de ter beschikking gestelde arbeidsmiddelen en beschermingsmiddelen correct gebruiken en de instructies volgen. Een tilhulp die in de hoek staat, voorkomt geen rugpijn.
Dit artikel is bedoeld als praktische uitleg en is geen juridisch advies. Raadpleeg voor uw specifieke situatie uw interne preventieadviseur of uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk.
Waar komt de norm van 23 kg vandaan?
De bekendste richtlijn is de tilformule van het Amerikaanse NIOSH (National Institute for Occupational Safety and Health). Deze formule gaat uit van een belastingsconstante van 23 kg: het gewicht dat een gezonde volwassene onder ideale omstandigheden verantwoord kan heffen. Die ideale omstandigheden zijn streng: de last is dicht bij het lichaam, op ongeveer heuphoogte, wordt recht voor het lichaam getild zonder te draaien, heeft goede handvatten en wordt niet vaak getild.
Voor elke afwijking van die ideale situatie kent de formule een correctiefactor tussen 0 en 1. Al die factoren worden met elkaar vermenigvuldigd. Het resultaat is de aanbevolen gewichtsgrens (RWL, Recommended Weight Limit) voor die specifieke taak. Deelt u het werkelijke gewicht door die grens, dan krijgt u de Lifting Index. Een Lifting Index boven 1 betekent dat de taak een verhoogd risico geeft.
In de praktijk ligt de aanbevolen grens daardoor vaak ver onder de 23 kg. Heffen vanaf de vloer, met gestrekte armen en een draai naar een pallet, kan de grens indicatief halveren of nog verder verlagen.
Wat betekent de referentie van 25 kg?
Naast de 23 kg van NIOSH komt u vaak 25 kg tegen. De internationale norm ISO 11228-1 over manueel heffen en dragen gebruikt 25 kg als referentiemassa voor de algemene werkende bevolking, en veel bouwmaterialen, zoals zakken cement, mortel en lijm, worden in verpakkingen van 25 kg geleverd. Zwaardere lasten worden best met hulpmiddelen of met meerdere personen verplaatst.
Let op: 25 kg is een indicatieve bovengrens, geen veilige norm voor elke situatie en geen wettelijke limiet. Een zak van 25 kg die de hele dag vanaf de grond wordt getild en over een stelling wordt gedragen, geeft een veel hoger risico dan dezelfde zak die af en toe vanaf een pallet op heuphoogte wordt gepakt. Uw risicoanalyse moet daarom altijd de concrete omstandigheden meenemen.
Welke factoren bepalen het verantwoorde tilgewicht?
Het verantwoorde tilgewicht hangt af van de omstandigheden. De NIOSH-methode gebruikt zes factoren. De tabel geeft per factor de ideale situatie en het effect als daarvan wordt afgeweken. De effecten zijn indicatief en bedoeld om het principe te laten zien. Ook de bijlage bij Boek VIII Titel 3 van de Codex noemt vergelijkbare risicofactoren, zoals de kenmerken van de last, de vereiste lichamelijke inspanning en de kenmerken van de werkomgeving.
| Factor | Ideale situatie | Effect bij afwijking |
|---|---|---|
| Horizontale afstand | Last dicht bij het lichaam (circa 25 cm of minder) | Hoe verder de last van het lichaam, hoe lager het verantwoorde gewicht; bij gestrekte armen daalt het sterk |
| Hoogte van de handen | Rond heup- of tafelhoogte (circa 75 cm) | Heffen vanaf de vloer of boven schouderhoogte verlaagt het verantwoorde gewicht |
| Verplaatsingsafstand | Kleine verticale verplaatsing | Een last van de vloer naar schouderhoogte heffen is zwaarder dan een korte verplaatsing |
| Draaien van de romp | Recht voor het lichaam, zonder draai | Draaien tijdens het heffen belast de rug extra en verlaagt de grens |
| Frequentie en duur | Af en toe heffen, met voldoende herstel | Vaak heffen of lang na elkaar verlaagt de grens fors |
| Grip | Goede handvatten of een goed vast te pakken last | Slechte grip, glad of onhandig materiaal verlaagt de grens |
Kijk bij een tiltaak eerst naar de factoren die u het makkelijkst kunt aanpassen. Een pallet op een heftafel zetten of materiaal op werkhoogte laten aanleveren, verbetert vaak meerdere factoren tegelijk.
Hoeveel mogen zwangere werkneemsters en jongeren tillen?
Voor zwangere en zogende werkneemsters en voor jongeren gelden extra beschermingsregels in Boek X van de Codex over het welzijn op het werk. Voor zwangere werkneemsters moet de werkgever in de risicoanalyse nagaan of het werk risico’s inhoudt, waaronder het manueel hanteren van lasten, en zo nodig de arbeidsomstandigheden of het werk aanpassen, ander werk geven of, als dat niet kan, de uitvoering van het werk schorsen. De arbeidsgeneesheer speelt daarbij een centrale rol. In de praktijk worden voor zwangere werkneemsters aanzienlijk lagere tilgrenzen aangehouden, die in de loop van de zwangerschap verder dalen.
Jongeren zijn nog in de groei en hebben een lagere belastbaarheid. Voor hen gelden doorgaans lagere maximale gewichten dan voor volwassenen, en zij mogen niet structureel zwaar tilwerk doen. Neem deze groepen expliciet op in uw risicoanalyse en bespreek de situatie met de arbeidsgeneesheer.
- Bespreek zo vroeg mogelijk met een zwangere werkneemster welke taken worden aangepast.
- Laat de arbeidsgeneesheer adviseren over passende tilgrenzen en werkzaamheden.
- Zorg dat jongeren, studenten en stagiairs duidelijke instructies krijgen en niet ongemerkt zwaar tilwerk overnemen.
- Leg de afspraken vast, zodat leidinggevenden en collega’s weten wat wel en niet kan.
Veilig tillen: hoe til je goed in 8 stappen?
Goed tillen is geen vervanging voor collectieve maatregelen, maar het blijft belangrijk. Ook met tilhulpmiddelen moeten medewerkers regelmatig iets manueel heffen. De Codex verplicht de werkgever bovendien om werknemers informatie en een passende opleiding te geven over het correct hanteren van lasten. Deze tilinstructie gebruiken wij als basis in opleidingen op de werkvloer, vergelijkbaar met een rugschool.
- 1Beoordeel de last vooraf: hoe zwaar is hij, is hij stabiel en waar gaat hij naartoe? Gebruik een hulpmiddel of til samen als hij te zwaar of onhandig is.
- 2Maak de looproute vrij en zorg dat de plek waar de last naartoe gaat, klaar is.
- 3Ga recht voor de last staan, met de voeten ongeveer op heupbreedte en één voet iets naar voren.
- 4Buig door de knieën en heupen, houd de rug in zijn natuurlijke kromming en voorkom een bolle rug.
- 5Pak de last stevig vast met beide handen en houd hem zo dicht mogelijk bij het lichaam.
- 6Hef rustig en gelijkmatig met de kracht uit de benen, zonder rukken.
- 7Draai niet met de romp, maar verplaats de voeten als u van richting moet veranderen.
- 8Zet de last op dezelfde manier neer: door de knieën, met de last dicht bij het lichaam.
Wat is goed heffen en tillen in de praktijk?
In opleidingen merken wij dat de meeste medewerkers de theorie van goed tillen kennen. Het probleem zit in de praktijk: tijdsdruk, weinig ruimte, een last die net te ver weg staat of een werkpost die niet is ingericht op goed tillen. Wie in een krappe bestelwagen of op een volle stelling staat, kan niet altijd netjes door de knieën. Goed tillen begint daarom bij een werkpost die goed tillen mogelijk maakt.
Daarnaast is variatie belangrijk. Ook een goede tiltechniek wordt belastend als iemand de hele dag hetzelfde doet. Wissel zware en lichte taken af, plan korte herstelmomenten en verdeel het tilwerk over het team. Tillen met twee personen is een goede oplossing voor zware of onhandige lasten, mits de taak duidelijk is afgestemd.
Meten helpt om het gesprek concreet te maken. Met sensoren op het lichaam ziet u hoe vaak er werkelijk gebukt en geheven wordt, en hoe diep. Medewerkers zijn vaak verrast door die cijfers, en dat maakt ze ontvankelijker voor andere werkwijzen of hulpmiddelen.
Welke hulpmiddelen verlagen het tilgewicht?
Volgens de algemene preventiebeginselen pakt u het heffen eerst bij de oorsprong aan. Kan de last lichter, kleiner of mechanisch worden verplaatst? Daarna volgen collectieve hulpmiddelen zoals vacuümheffers, takels, heftafels, steekwagens en tilliften. Pas daarna komen individuele maatregelen zoals een opleiding veilig tillen en exoskeletten.
Een rugexoskelet neemt een deel van de belasting op de onderrug over bij bukken en tillen. Afhankelijk van de taak daalt de piekbelasting op de rug met tot 40%, volgens studies en fabrikantgegevens. Een exoskelet verandert niets aan het gewicht van de last en is dus geen reden om zwaardere lasten te heffen. Het is bedoeld om de belasting te verlagen bij taken waarbij manueel heffen niet te vermijden is.
Een exoskelet is geen vrijbrief om de tilgrens op te rekken. Houd de richtlijnen voor tilgewicht altijd aan, ook als medewerkers ondersteuning dragen.
Hoe vaak mag je tillen per dag?
Naast het gewicht per til is de totale hoeveelheid tilwerk per dag een belangrijke factor. Ook een relatief lichte last kan klachten geven als hij honderden keren per shift wordt geheven. De NIOSH-methode houdt daar rekening mee via de frequentiefactor: hoe vaker per minuut en hoe langer na elkaar er getild wordt, hoe lager het verantwoorde gewicht per til.
Een vast maximum aantal tilbewegingen per dag bestaat niet. Wel geldt als vuistregel dat heffen met een hoge frequentie, bijvoorbeeld meerdere keren per minuut gedurende een groot deel van de shift, al snel in het risicogebied komt, ook bij gewichten van slechts enkele kilo’s. Herstel tussen de tilmomenten is dan cruciaal. Daarom is het verstandig om tilwerk af te wisselen met lichtere taken en om zware tilperiodes niet aan het einde van een lange shift te plannen.
In de praktijk zien wij dat medewerkers vaak zelf onderschatten hoe vaak ze tillen. Een orderpicker die denkt honderd keer per dag te bukken, blijkt bij een meting soms een veelvoud daarvan te halen. Juist die cijfers maken duidelijk waar de winst zit.
Wat moet u als werkgever vastleggen over heffen en tillen?
Omdat de wet geen vast getal oplegt, moet u zelf kunnen onderbouwen dat het tilwerk in uw onderneming verantwoord is. De inspectiedienst Toezicht op het Welzijn op het Werk kijkt bij een controle vooral of u de risico’s kent en of u er aantoonbaar iets aan doet. Zorg daarom dat de volgende punten in orde zijn:
- Een risicoanalyse waarin de tiltaken per functie zijn beoordeeld, bijvoorbeeld met de NIOSH-methode, de Key Indicator Method of een SOBANE-screening.
- Een globaal preventieplan en jaaractieplan met concrete maatregelen, verantwoordelijken en een planning.
- Beschikbare tilhulpmiddelen die passen bij de taken, en afspraken over het gebruik ervan.
- Informatie en opleiding over veilig tillen voor nieuwe en bestaande medewerkers.
- Aandacht voor bijzondere groepen, zoals zwangere werkneemsters en jongeren, en waar nodig gezondheidstoezicht door de arbeidsgeneesheer.
- Een periodieke evaluatie, zeker als werkwijzen, producten of verpakkingen veranderen.
Verder met dit onderwerp




