Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Fysieke belasting · Fysieke belasting · Ergonomie

Wat is ergonomie? Betekenis en ergonomie op het werk

Ergonomie is een woord dat iedereen kent, maar dat zelden goed uitgelegd wordt. Vaak blijft het hangen bij een verstelbaar bureau of een goede stoel. In werkelijkheid is ergonomie een breed vakgebied dat bepaalt hoe gezond, veilig en productief mensen hun werk kunnen doen. In dit artikel leest u wat ergonomie betekent, welke domeinen er zijn, welke principes altijd gelden en hoe u ergonomie op het werk als organisatie structureel verankert.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
11 minuten
Ergonomisch ingerichte productiewerkplek met verstelbare tafel, antivermoeidheidsmat en grijpbakken
Ergonomie: het werk aanpassen aan de mens, niet andersom.

In het kort

Ergonomie is het vakgebied dat werk, werkpost, gereedschap en organisatie afstemt op de mogelijkheden en beperkingen van de mens. Het woord komt van het Griekse ergon (werk) en nomos (wet of regel): letterlijk de wetten van het werk. Ergonomie kent drie domeinen: fysieke, cognitieve en organisatorische ergonomie. Op het werk gaat het om werkhoogte, reikafstand, houding, kracht, herhaling en herstel. Het doel is gezond, veilig en efficiënt werken, zonder overbelasting van het lichaam.

Griekse oorsprong: letterlijk de wetten of regels van het werk
Ergon + nomosGriekse oorsprong: letterlijk de wetten of regels van het werk
fysieke, cognitieve en organisatorische ergonomie
3 domeinenfysieke, cognitieve en organisatorische ergonomie
werkhoogte, reikafstand, houding, kracht, herhaling en herstel
6 principeswerkhoogte, reikafstand, houding, kracht, herhaling en herstel
van de Codex over het welzijn op het werk is gewijd aan ergonomie
Boek VIIIvan de Codex over het welzijn op het werk is gewijd aan ergonomie

Wat is ergonomie?

Ergonomie is de wetenschap en praktijk van het afstemmen van werk op de mens. Niet de medewerker past zich aan een slecht ontworpen taak aan, maar de taak, de werkpost en de middelen worden zo ingericht dat ze passen bij het menselijk lichaam en de menselijke geest. Daarbij kijkt een ergonoom naar het lichaam, naar de manier waarop mensen informatie verwerken en naar de organisatie van het werk.

De International Ergonomics Association omschrijft ergonomie als de discipline die zich bezighoudt met de interactie tussen mensen en de andere elementen van een systeem, met als doel het welzijn van mensen en de prestaties van het systeem als geheel te optimaliseren. Dat tweede deel wordt vaak vergeten: goede ergonomie gaat niet alleen over het voorkomen van klachten, maar ook over minder fouten, minder uitval en een hogere kwaliteit van het werk.

Ergonomie is dus geen product dat u koopt, maar een manier van kijken naar werk. Een ergonomische stoel of een exoskelet kan deel uitmaken van de oplossing, maar het begint altijd bij de vraag: past dit werk bij de mensen die het doen?

Wat betekent ergonomie letterlijk?

Het woord ergonomie is samengesteld uit twee Griekse woorden: ergon, dat werk betekent, en nomos, dat wet, regel of gewoonte betekent. De letterlijke betekenis van ergonomie is daarmee de wetten of regels van het werk. De term werd in de negentiende eeuw al gebruikt, maar kreeg pas na de Tweede Wereldoorlog zijn huidige betekenis, toen onderzoekers systematisch gingen bekijken hoe machines, cockpits en werkposten het best op de mens afgestemd konden worden.

In het Engelstalige gebied wordt naast ergonomics ook de term human factors gebruikt. In de praktijk betekenen beide hetzelfde, al wordt human factors vaker gebruikt voor de cognitieve kant, zoals de bediening van systemen en het voorkomen van menselijke fouten. In Vlaanderen spreken we vrijwel altijd van ergonomie.

Ergonomie en ergonomisch werken worden vaak door elkaar gebruikt. Ergonomie is het vakgebied; ergonomisch werken is de toepassing ervan op de werkvloer.

Welke domeinen van ergonomie zijn er?

Ergonomie wordt doorgaans ingedeeld in drie domeinen. In de praktijk hangen ze sterk met elkaar samen: een hoge werkdruk (organisatorisch) leidt bijvoorbeeld tot haast, en haast leidt tot slechtere tilhoudingen (fysiek). Voor een goede aanpak kijkt u daarom naar alle drie.

DomeinWaar gaat het over?Voorbeelden op het werk
Fysieke ergonomieHet lichaam: houding, kracht, beweging en belasting van spieren en gewrichtenHeffen en tillen, bukken, werken boven schouderhoogte, knielen, repetitieve handbewegingen, trillingen
Cognitieve ergonomieHet denken: waarnemen, informatie verwerken, beslissen en onthoudenDuidelijke bediening van machines, overzichtelijke schermen, werkinstructies, mentale belasting
Organisatorische ergonomieDe organisatie: werktijden, taakverdeling, teamwerk en communicatieUurroosters, pauzes, taakroulatie, werktempo, verdeling van zware en lichte taken

Wat is fysieke ergonomie op de werkvloer?

Bij bedrijven met fysiek werk is de fysieke ergonomie het grootste aandachtsgebied. Hier ontstaan de musculoskeletale aandoeningen (MSA) die volgens EU-OSHA de meest voorkomende werkgerelateerde gezondheidsklachten in Europa zijn: rugklachten door heffen en bukken, schouderpijn door bovenhands werk, knieklachten door knielen en hurken, en pols- en elleboogklachten door repetitief handwerk.

Ergonomie op de werkvloer verschilt wezenlijk van ergonomie op kantoor. Op kantoor is de werkpost grotendeels vast en zijn de risico’s overzichtelijk: lang zitten, beeldschermwerk en weinig beweging. Op de werkvloer verandert de werkpost vaak per taak of zelfs per uur. Een technieker werkt de ene keer onder een voertuig, de andere keer boven het hoofd. Een bouwvakker staat op een stelling, in een bouwput of in een krappe badkamer. Daardoor is ergonomie bij fysiek werk minder een kwestie van één keer goed inrichten, en meer van slim organiseren, de juiste ergonomische hulpmiddelen en goed geïnstrueerde medewerkers.

  • Op kantoor: vaste werkpost, focus op zitten, beeldscherm en beweegpauzes.
  • Op de werkvloer: wisselende werkposten, focus op heffen en tillen, houding, kracht en herhaling.
  • Op kantoor zit het risico vooral in te weinig beweging; op de werkvloer vaak in te veel of te zware belasting.
  • Bij fysiek werk spelen ook omgevingsfactoren mee, zoals koude, hitte, trillingen en ondergrond.

Wat zijn de basisprincipes van ergonomie op het werk?

Hoe verschillend de werkposten ook zijn, een aantal ergonomische principes geldt overal. Wij gebruiken deze zes principes als vaste kapstok bij bezoeken op de werkvloer. Ze helpen om snel te zien waar de grootste winst zit, voordat er gemeten of berekend wordt.

PrincipeKernvraagVuistregel
WerkhoogteWerkt de medewerker op een hoogte die past bij zijn lichaam en de taak?Werk zoveel mogelijk tussen heup- en ellebooghoogte; vermijd structureel werk bij de vloer of boven het hoofd
ReikafstandHoe ver moet de medewerker reiken om materiaal te nemen of te bewerken?Houd lasten en gereedschap dicht bij het lichaam; elke centimeter verder vergroot de belasting op rug en schouders
HoudingIs de houding neutraal of gebogen, gedraaid of gestrekt?Vermijd langdurig bukken, draaien met de romp en armen boven schouderhoogte
KrachtHoeveel kracht is er nodig om te heffen, duwen, trekken of knijpen?Beperk de benodigde kracht met lichtere lasten, betere grip en mechanische hulpmiddelen
HerhalingHoe vaak wordt dezelfde beweging gemaakt?Ook lichte bewegingen worden belastend als ze honderden keren per shift terugkomen
HerstelKrijgt het lichaam voldoende tijd om te herstellen?Wissel zware en lichte taken af en plan korte herstelmomenten in

De principes versterken elkaar. Een last die ver van het lichaam ligt (reikafstand), vanaf de vloer opgenomen wordt (werkhoogte) en vaak getild wordt (herhaling), geeft een veel hoger risico dan elk van die factoren afzonderlijk.

Waarom is ergonomie belangrijk voor werkgevers?

Ergonomie wordt vaak gezien als een kostenpost of een verplichting. In de praktijk is het vooral een investering in de inzetbaarheid van uw mensen. Musculoskeletale aandoeningen behoren volgens EU-OSHA tot de belangrijkste oorzaken van werkgerelateerde klachten en afwezigheid in Europa. Zulke klachten ontstaan zelden door één incident, maar door jarenlange overbelasting. Dat maakt ze goed te voorkomen, op voorwaarde dat u er op tijd bij bent.

Daarnaast speelt de krapte op de arbeidsmarkt een rol. Ervaren vakmensen zijn moeilijk te vervangen, en wie ze langer gezond aan het werk houdt, behoudt kennis en kwaliteit. Goede ergonomie maakt fysiek werk bovendien aantrekkelijker voor nieuwe en oudere medewerkers, draagt bij aan werkbaar werk en verkleint de kans dat iemand vroegtijdig met zijn vak moet stoppen.

  • Minder klachten en absenteïsme door overbelasting van rug, schouders, knieën en polsen.
  • Langere inzetbaarheid van ervaren medewerkers.
  • Minder fouten en een hogere kwaliteit door minder vermoeidheid.
  • Aantoonbaar voldoen aan de verplichtingen uit de Welzijnswet en de Codex over het welzijn op het werk.
  • Een sterker werkgeversimago in sectoren met veel fysiek werk.

Wat zegt de wet over ergonomie op het werk?

In België vormt de wet van 4 augustus 1996 betreffende het welzijn van de werknemers bij de uitvoering van hun werk, kortweg de Welzijnswet, de basis. Ergonomie is daarin uitdrukkelijk een van de domeinen van het welzijn op het werk. De algemene preventiebeginselen vragen de werkgever onder meer om het werk aan de mens aan te passen, in het bijzonder bij de inrichting van werkposten en de keuze van arbeidsmiddelen en werkmethoden. Dat is in feite de wettelijke vertaling van ergonomie.

De Codex over het welzijn op het werk werkt dit verder uit. Boek VIII is gewijd aan ergonomie, met in Titel 3 de regels voor het manueel hanteren van lasten: de werkgever moet de risico’s van onder meer heffen, dragen, duwen en trekken beoordelen en zoveel mogelijk beperken. Die risico’s horen in de risicoanalyse, met maatregelen in het globaal preventieplan en het jaaractieplan. Bij de keuze van maatregelen volgt u de algemene preventiebeginselen: eerst de bron aanpakken, dan collectieve maatregelen, dan individuele maatregelen en pas als laatste persoonlijke beschermingsmiddelen.

Tot slot moet de werkgever medewerkers informeren en opleiden over de risico’s van hun werk en de manier waarop ze die beperken. Ergonomie is dus niet alleen een kwestie van inrichting, maar ook van kennis bij de medewerkers zelf.

Dit artikel is bedoeld als algemene uitleg en is geen juridisch of medisch advies. Raadpleeg voor uw situatie uw interne preventieadviseur, uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk of de FOD Werkgelegenheid.

Hoe organiseert u ergonomie in uw bedrijf?

Ergonomie werkt het best als het een vast onderdeel is van de bedrijfsvoering, niet een losse actie na een geval van langdurige afwezigheid. In organisaties waar dat goed loopt, zien wij steeds dezelfde bouwstenen terug. Ze vragen geen grote afdeling, wel duidelijke rollen en een vast ritme.

  1. 1Duid een eigenaar aan, bijvoorbeeld de interne preventieadviseur, met tijd en mandaat om knelpunten aan te pakken.
  2. 2Breng de fysieke belasting per functie in kaart in de risicoanalyse, met input van medewerkers die het werk dagelijks doen.
  3. 3Kies per knelpunt maatregelen volgens de algemene preventiebeginselen, van bronmaatregel tot persoonlijk hulpmiddel, en neem ze op in het jaaractieplan.
  4. 4Neem ergonomie mee bij aankoop: nieuwe machines, gereedschap, werkkledij en verpakkingen beoordelen op gewicht, hoogte en bediening.
  5. 5Zorg voor informatie en praktische opleiding, bij voorkeur op de eigen werkvloer.
  6. 6Evalueer periodiek: werken de maatregelen, worden hulpmiddelen gebruikt en zijn er nieuwe knelpunten?

Wie is verantwoordelijk voor ergonomie op de werkpost?

De eindverantwoordelijkheid ligt wettelijk bij de werkgever. In de praktijk is ergonomie op de werkpost een samenspel van meerdere rollen. De interne preventieadviseur signaleert knelpunten en houdt de risicoanalyse actueel. Leidinggevenden zien dagelijks hoe er gewerkt wordt en kunnen bijsturen. Aankopers bepalen welke materialen en middelen er binnenkomen. HR koppelt ergonomie aan beleid voor duurzame inzetbaarheid. En de arbeidsgeneesheer en de externe dienst voor preventie en bescherming op het werk adviseren bij klachten en bij de beoordeling van risico’s.

Medewerkers hebben ook een eigen rol. Volgens de Welzijnswet moeten zij machines, gereedschap en beschermingsmiddelen correct gebruiken en instructies opvolgen. Bovendien weten zij als geen ander waar het werk knelt. Betrek hen daarom actief bij het zoeken naar oplossingen: een maatregel die medewerkers zelf bedacht of getest hebben, wordt veel beter gebruikt.

RolBijdrage aan ergonomie
Werkgever / directieEindverantwoordelijk, legt budget en prioriteiten vast
Interne preventieadviseurSignaleert knelpunten, houdt risicoanalyse en jaaractieplan actueel
LeidinggevendeZiet de dagelijkse praktijk, spreekt aan en stuurt bij
AankoopSelecteert materialen, gereedschap en hulpmiddelen op ergonomische criteria
HRVerbindt ergonomie met beleid rond absenteïsme en inzetbaarheid
MedewerkerGebruikt hulpmiddelen, volgt instructies en meldt knelpunten

Waar passen exoskeletten binnen ergonomie?

Exoskeletten zijn een relatief nieuw hulpmiddel binnen de fysieke ergonomie. Ze ondersteunen het lichaam bij taken die niet of moeilijk met bronmaatregelen of collectieve hulpmiddelen op te lossen zijn, zoals bukken in wisselende situaties, heffen in krappe ruimtes of langdurig werken boven schouderhoogte. Een rugexoskelet zoals de IX BACK AIR ontlast de onderrug bij bukken en tillen; de IX SHOULDER AIR ondersteunt de armen bij bovenhands werk.

Volgens de algemene preventiebeginselen is een exoskelet een individuele maatregel. Dat betekent dat u eerst nagaat of het werk aan de bron of collectief beter kan. Een exoskelet is geen vervanging voor een goede werkpost, maar een aanvulling op de plaatsen waar de werkpost niet verder te verbeteren is. Combineer het altijd met instructie en een test op de eigen werkvloer, zodat u weet of het bij de taak en de medewerkers past.

Begin bij ergonomie altijd met de vraag of het werk anders kan. Een hulpmiddel lost pas echt iets op als de werkpost en de werkwijze al zo goed mogelijk zijn.

Bronnen

  1. 1.International Ergonomics Association
  2. 2.FOD Werkgelegenheid: Welzijnswet en Codex over het welzijn op het werk
  3. 3.BeSWIC: kenniscentrum welzijn op het werk
  4. 4.EU-OSHA: musculoskeletale aandoeningen

FAQ

Vragen over ergonomie

Korte antwoorden voor werkgevers, preventieadviseurs en HR.

Ergonomie is het afstemmen van werk, werkpost en hulpmiddelen op de mens. In plaats van dat medewerkers zich aanpassen aan een slecht ingerichte taak, wordt de taak aangepast aan het lichaam en de mogelijkheden van de medewerker. Het doel is gezond, veilig en efficiënt werken, zonder overbelasting.

Het woord ergonomie komt uit het Grieks. Ergon betekent werk en nomos betekent wet of regel. Letterlijk betekent ergonomie dus de wetten of regels van het werk. In het Engels wordt naast ergonomics ook de term human factors gebruikt.

Ergonomie is het vakgebied: de kennis over hoe werk het best op de mens afgestemd kan worden. Ergonomisch werken is de praktische toepassing daarvan op de werkpost, zoals de juiste werkhoogte, korte reikafstanden, een goede tiltechniek en het gebruik van ergonomische hulpmiddelen.

Er worden drie domeinen onderscheiden. Fysieke ergonomie gaat over het lichaam, zoals heffen en tillen, houding en kracht. Cognitieve ergonomie gaat over waarnemen, denken en beslissen. Organisatorische ergonomie gaat over werktijden, taakverdeling en teamwerk. In de praktijk hangen de drie sterk met elkaar samen.

Ja. Ergonomie is volgens de Welzijnswet een van de domeinen van het welzijn op het werk, en de werkgever moet het werk zoveel mogelijk aan de mens aanpassen. Boek VIII van de Codex over het welzijn op het werk gaat over ergonomie, met in Titel 3 de regels voor het manueel hanteren van lasten. De risico’s horen in de risicoanalyse, met maatregelen in het globaal preventieplan en het jaaractieplan.

De werkgever is eindverantwoordelijk. In de praktijk werken de preventieadviseur, leidinggevenden, aankoop, HR, de arbeidsgeneesheer en de externe dienst voor preventie en bescherming op het werk samen. Medewerkers zijn verplicht om hulpmiddelen correct te gebruiken en instructies op te volgen, en zijn bovendien de beste bron om knelpunten te signaleren.

Ergonomie op de werkvloer

Weten waar de ergonomische winst in uw bedrijf zit?

Wij brengen de fysieke belasting op uw werkvloer in kaart en geven ergonomisch advies over maatregelen, van aanpassing van de werkpost tot exoskelet.