Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Duurzame inzetbaarheid · Duurzame inzetbaarheid · Absenteïsme

Absenteïsme voorkomen: zo verlaagt u ziekteverzuim bij fysiek werk

Absenteïsme voorkomen loont: ziekteverzuim kost geld, zet collega’s onder druk en vertraagt projecten. Bij fysiek werk heeft een groot deel van dat verzuim een herkenbare oorzaak: de belasting van rug, schouders, nek en knieën. In dit artikel leest u hoe u absenteïsme voorkomt en structureel verlaagt, en hoe het Belgische kader rond arbeidsongeschiktheid en re-integratie in elkaar zit.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Teamleider houdt een korte werkoverleg met productiemedewerkers op de werkvloer
Verzuim daalt structureel wanneer klachten vroeg op de werkvloer bespreekbaar zijn.

In het kort

Absenteïsme voorkomen doet u door de oorzaken van uitval aan te pakken voordat iemand arbeidsongeschikt wordt. Bij fysiek werk betekent dat vooral: fysieke belasting meten en verlagen, eerst aan de oorsprong, daarna met collectieve, organisatorische en individuele maatregelen. Combineer dat met een goed verzuimbeleid, vroeg signaleren en het gesprek met medewerkers. Zo verlaagt u zowel kort als lang ziekteverzuim, en beperkt u de kosten van gewaarborgd loon, vervanging en re-integratie.

gewaarborgd loon door de werkgever bij arbeidsongeschiktheid
1 maandgewaarborgd loon door de werkgever bij arbeidsongeschiktheid
betaalt daarna een uitkering voor arbeidsongeschiktheid, onder toezicht van het RIZIV
Mutualiteitbetaalt daarna een uitkering voor arbeidsongeschiktheid, onder toezicht van het RIZIV
volgens EU-OSHA de meest voorkomende werkgerelateerde gezondheidsklacht in Europa
MSAvolgens EU-OSHA de meest voorkomende werkgerelateerde gezondheidsklacht in Europa
piekbelasting op rug of schouders met een exoskelet, afhankelijk van de taak
tot 40%piekbelasting op rug of schouders met een exoskelet, afhankelijk van de taak

Waarom is absenteïsme voorkomen zo belangrijk?

Een zieke medewerker kost meer dan alleen zijn loon. Er is vervanging nodig, collega’s nemen werk over, planningen schuiven en de kwaliteit kan dalen. Bij lange afwezigheid komen daar de kosten van begeleiding en een re-integratietraject bij. Op een krappe arbeidsmarkt is een ervaren vakkracht bovendien moeilijk te vervangen.

Absenteïsme voorkomen is daarom vrijwel altijd goedkoper dan verzuim begeleiden. Toch richten veel organisaties hun aandacht vooral op het verzuimproces: ziekmelden, contact houden, terugkeer plannen. Dat is nodig, maar het begint pas als het al misgegaan is. Preventie richt zich op de vraag waaróm mensen uitvallen.

Een goed verzuimbeleid en preventie versterken elkaar. Het verzuimbeleid regelt hoe u omgaat met ziekmeldingen, wie contact houdt en hoe de terugkeer verloopt. Preventie zorgt ervoor dat er minder ziekmeldingen zijn. Gebruik de informatie uit verzuimgesprekken om preventie te verbeteren: als meerdere medewerkers met dezelfde klacht uitvallen, wijst dat vaak naar dezelfde taak.

Leg die koppeling ook vast in uw risicoanalyse. Verzuimgegevens, klachtenmeldingen en meetresultaten van een ergonomische werkpostanalyse horen bij elkaar. Zo wordt uw jaaractieplan een levend document dat aansluit bij wat er werkelijk op de werkvloer gebeurt, en niet een rapport dat in een lade verdwijnt. Absenteïsme voorkomen is in die zin een vast onderdeel van werkbaar werk en duurzame inzetbaarheid: medewerkers gezond, gemotiveerd en inzetbaar houden, nu en op de lange termijn.

Wat kost absenteïsme een werkgever?

Een exact bedrag is niet te geven, omdat de kosten sterk afhangen van functie, loon en de duur van de afwezigheid. Vaak genoemde schattingen komen indicatief uit op enkele honderden euro’s per verzuimdag, als u naast het gewaarborgd loon ook vervanging, productieverlies en begeleiding meetelt. Na de periode van gewaarborgd loon neemt de mutualiteit de uitkering over, maar de indirecte kosten blijven voor de werkgever.

KostenpostToelichting
Gewaarborgd loonDe werkgever betaalt gedurende de eerste maand van arbeidsongeschiktheid het gewaarborgd loon; daarna betaalt de mutualiteit een uitkering
VervangingInzet van uitzendkrachten of overuren door collega’s
ProductieverliesMinder output, vertraging in projecten, mogelijk boetes of gemiste opdrachten
BegeleidingArbeidsgeneesheer, externe dienst voor preventie en bescherming op het werk en eventueel een re-integratietraject
Indirecte kostenHogere werkdruk bij collega’s, wat het risico op nieuw verzuim verhoogt

Bereken voor uw eigen onderneming een realistische schatting per verzuimdag. Dat bedrag maakt het veel makkelijker om investeringen in preventie te onderbouwen bij directie of financiering. Voorkomt een maatregel enkele verzuimweken per jaar, dan is hij vaak al snel terugverdiend.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van absenteïsme bij fysiek werk?

Volgens EU-OSHA zijn musculoskeletale aandoeningen (MSA) de meest voorkomende werkgerelateerde gezondheidsklacht in Europa, en samen met psychosociale risico’s een belangrijke oorzaak van ziekteverzuim. In sectoren met fysiek werk, zoals bouw, logistiek, industrie, zorg en landbouw, spelen rugpijn, schouderpijn, nek- en knieklachten een grote rol. Dit verzuim duurt bovendien vaak lang, omdat herstel van overbelaste spieren en gewrichten tijd kost.

  • Veel en zwaar heffen en tillen, vooral met gebogen of gedraaide romp.
  • Langdurig voorovergebogen werken, bijvoorbeeld bij vloerwerk, zorgtaken of melken.
  • Werken boven schouderhoogte, zoals plafondmontage, pleisterwerk en installatiewerk.
  • Veel knielen en hurken, zoals bij bestraten en tegelwerk.
  • Repetitieve bewegingen met armen, polsen of handen (RSI).
  • Onvoldoende herstel door lange shiften, overuren of te weinig afwisseling.

Kort en lang ziekteverzuim: wat is het verschil?

Niet al het verzuim is hetzelfde. Kort verzuim, van een paar dagen tot enkele weken, ontstaat vaak door griep, een verkoudheid of een acute klacht zoals een verrekte rug. Het is moeilijk te plannen en zorgt meteen voor gaten in het rooster. Lang verzuim duurt maanden en heeft vaker een structurele oorzaak, zoals chronische rug- of schouderklachten of psychische overbelasting.

Bij fysiek werk zien wij dat beide vormen met elkaar samenhangen. Een medewerker die een paar keer per jaar kort uitvalt met rugklachten, heeft een verhoogd risico om later lang uit te vallen. De meldingsfrequentie, oftewel hoe vaak iemand zich ziek meldt, is daarom een waardevolle vroege indicator. Wie alleen naar het totale absenteïsmepercentage kijkt, mist dat signaal.

Preventie richt zich op beide. Maatregelen aan de oorsprong en een lagere fysieke belasting verminderen de kans op acute overbelasting, en voorkomen dat kleine klachten uitgroeien tot chronische problemen die maanden herstel vragen.

Hoe werken arbeidsongeschiktheid en het re-integratietraject in België?

Als een werknemer door ziekte arbeidsongeschikt is, betaalt de werkgever eerst het gewaarborgd loon. Daarna ontvangt de werknemer een uitkering via zijn mutualiteit (ziekenfonds), binnen het kader van de ziekte- en invaliditeitsverzekering van het RIZIV. De adviserend arts van de mutualiteit volgt de arbeidsongeschiktheid op en kan bijvoorbeeld een gedeeltelijke werkhervatting toestaan.

Voor de terugkeer naar het werk voorziet de Codex over het welzijn op het werk een re-integratietraject. Dat traject loopt via de arbeidsgeneesheer van uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk. De belangrijkste elementen, ter oriëntatie:

ElementWat houdt het in?
Bezoek voorafgaand aan de werkhervattingEen arbeidsongeschikte werknemer kan de arbeidsgeneesheer vragen om samen aangepast werk of aanpassingen aan de werkpost te bekijken
Start van het re-integratietrajectHet traject kan worden aangevraagd door de werknemer, door de adviserend arts van de mutualiteit of, na een periode van arbeidsongeschiktheid, door de werkgever
Re-integratiebeoordelingDe arbeidsgeneesheer onderzoekt of de werknemer, eventueel met aanpassingen, het eigen werk of ander werk kan doen
Re-integratieplanBij een positieve beoordeling stelt de werkgever, in overleg met de werknemer en de arbeidsgeneesheer, een plan op met aangepast of ander werk
Terug naar werk-coördinatorDe mutualiteit kan de werknemer ook zelf begeleiden naar werkhervatting via een terug naar werk-coördinator

Dit is een vereenvoudigd overzicht en geen juridisch advies. De regels rond gewaarborgd loon en re-integratie zijn de voorbije jaren meermaals gewijzigd en verschillen in details tussen arbeiders en bedienden. Raadpleeg voor uw specifieke situatie uw sociaal secretariaat, uw externe dienst of de arbeidsgeneesheer.

Hoe kunt u absenteïsme voorkomen? Preventiemaatregelen op een rij

Preventie werkt het best als u maatregelen kiest volgens de algemene preventiebeginselen van de Welzijnswet. Eerst kijkt u of het risico kan worden voorkomen of aan de oorsprong kan worden aangepakt. Collectieve maatregelen gaan voor op individuele, en persoonlijke beschermingsmiddelen komen als laatste. De tabel laat voorbeelden zien bij fysiek werk.

NiveauVoorbeelden van maatregelenEffect op absenteïsme
OorsprongTilhulpmiddelen, mechanisatie, lichtere verpakkingen, aangepaste werkhoogtesGrootste effect: de belasting verdwijnt of daalt voor iedereen
CollectiefHoogteverstelbare werkbanken, transportkarren, stellingen op de juiste hoogteMinder belasting voor alle medewerkers op die werkpost
OrganisatieTaakroulatie, pauzes, realistische planning, werken in duo’s bij zware lastenBelasting beter verdeeld, meer herstel
IndividuOpleiding veilig tillen of rugschool, werkhoudingscoaching, exoskeletten voor taken die niet anders kunnenLagere piekbelasting en minder vermoeidheid per medewerker
PBMKniebeschermers, handschoenen, goede werkschoenenBeschermt tegen specifieke risico’s

Absenteïsme verlagen in 7 stappen

Deze stappen gebruiken wij zelf bij werkgevers die hun ziekteverzuim door fysieke belasting willen verlagen. Ze zijn ook toepasbaar als u met uw eigen interne preventieadviseur of externe dienst aan de slag gaat.

  1. 1Analyseer uw verzuimcijfers: welke afdelingen, functies en leeftijdsgroepen vallen het vaakst en het langst uit, en met welke klachten?
  2. 2Controleer uw risicoanalyse: is fysieke belasting per functie beoordeeld en staan er concrete maatregelen in het jaaractieplan?
  3. 3Meet de belasting op de werkvloer: een ergonomische werkpostanalyse laat per taak zien hoe vaak en hoe lang er geheven, gebukt of boven het hoofd gewerkt wordt.
  4. 4Kies maatregelen op volgorde: oorsprong, collectief, organisatie, individu.
  5. 5Laat medewerkers oplossingen testen voordat u investeert. Draagvlak bepaalt of een hulpmiddel echt gebruikt wordt.
  6. 6Leid medewerkers en leidinggevenden op: in tiltechniek, in het gebruik van hulpmiddelen en in het herkennen van signalen.
  7. 7Evalueer na drie tot zes maanden: kijk naar absenteïsme, klachten en een nameting van de belasting, en stel bij.

Hoe signaleert u dreigend ziekteverzuim op tijd?

Veel lang verzuim door fysieke klachten kondigt zich aan. Een medewerker die vaker kort afwezig is, steeds dezelfde taak ontwijkt of na het werk opvallend vermoeid is, loopt een verhoogd risico. Leidinggevenden zien die signalen als eerste, maar weten niet altijd wat ze ermee moeten.

  • Frequent kort verzuim, vooral op maandag of na zware periodes.
  • Klachten die "erbij horen" volgens de medewerker zelf, zoals een stijve rug of pijnlijke schouders.
  • Aanpassingen in werkwijze om pijn te vermijden, zoals het ontwijken van zware taken.
  • Minder energie, prikkelbaarheid of minder plezier in het werk.
  • Een medewerker die terugkomt na ziekte, maar dezelfde belasting weer volledig opneemt.

Bied laagdrempelig een gesprek aan en wijs medewerkers bij aanhoudende klachten op de mogelijkheid van een spontane raadpleging bij de arbeidsgeneesheer, of verwijs naar de huisarts of een kinesitherapeut. Een raadpleging bij de arbeidsgeneesheer is voor medewerkers vaak een kleinere stap dan een ziekmelding.

Welke rol spelen exoskeletten bij absenteïsme verlagen?

Een exoskelet is een draagbaar hulpmiddel dat bij heffen en tillen, bukken of werken boven het hoofd een deel van de belasting overneemt. Afhankelijk van de taak daalt de piekbelasting op rug of schouders met tot 40%, volgens studies en fabrikantgegevens. Medewerkers merken dat vooral aan minder vermoeidheid aan het einde van de dag.

Een exoskelet is geen wondermiddel en geen vervanging voor collectieve maatregelen. Het is een individuele maatregel voor taken waarbij de belasting niet op een andere manier weg te nemen is: een plafond dat boven het hoofd blijft, werk op de grond, of heffen in een ruimte waar geen tilhulp past. Daar kan het helpen om klachten en daarmee absenteïsme te voorkomen.

Ook in een re-integratietraject kan een exoskelet een rol spelen, bijvoorbeeld om een medewerker met rugklachten geleidelijk weer taken te laten opnemen. Overleg dat altijd met de arbeidsgeneesheer of kinesitherapeut: een exoskelet is geen medisch hulpmiddel en vervangt geen behandeling.

Waarom draagvlak bij medewerkers absenteïsme verlaagt

Een maatregel die niet gebruikt wordt, voorkomt geen verzuim. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar in de praktijk zien wij regelmatig tilhulpen, karren of andere hulpmiddelen die ongebruikt in een hoek staan. Meestal is de reden eenvoudig: het hulpmiddel kost tijd, past niet bij de werkwijze of niemand heeft uitgelegd waarom het belangrijk is.

Betrek medewerkers daarom vanaf het begin. Vraag welke taken zij het zwaarst vinden, laat ze oplossingen uitproberen tijdens hun echte werk en neem hun feedback ernstig. Op testdagen merken wij dat medewerkers veel kritischer en eerlijker zijn dan een productbrochure: zij weten precies waar een hulpmiddel in de weg zit en waar het echt helpt.

Ook leidinggevenden spelen een sleutelrol. Als een werfleider of ploegbaas zelf het goede voorbeeld geeft en tijd vrijmaakt om hulpmiddelen te gebruiken, volgt de rest van het team sneller. Duidelijke afspraken over wanneer een hulpmiddel gebruikt wordt, helpen daarbij.

Kies een paar enthousiaste medewerkers als aanspreekpunt. Zij kunnen collega’s helpen, vragen beantwoorden en signaleren wanneer iets niet goed werkt.

Bronnen

  1. 1.FOD Werkgelegenheid – Re-integratie en welzijn op het werk
  2. 2.RIZIV – Arbeidsongeschiktheid
  3. 3.BeSWIC – Werkbaar werk en MSA
  4. 4.EU-OSHA – Musculoskeletale aandoeningen

FAQ

Vragen over absenteïsme voorkomen

Korte antwoorden voor werkgevers, preventieadviseurs en HR.

Pak de oorzaken van uitval aan voordat iemand zich ziek meldt. Analyseer verzuimcijfers, beoordeel in de risicoanalyse welke taken het zwaarst zijn en kies maatregelen volgens de algemene preventiebeginselen: eerst aan de oorsprong en collectief, daarna organisatie en individu. Betrek medewerkers bij de keuze, leid leidinggevenden op in het signaleren van klachten en evalueer regelmatig het effect.

Een exact gemiddelde is niet te geven, omdat het afhangt van functie, loon en vervangingskosten. Vaak genoemde schattingen komen indicatief uit op enkele honderden euro’s per verzuimdag als u naast het gewaarborgd loon ook vervanging, productieverlies en begeleiding meetelt. Maak voor uw eigen onderneming een schatting om preventie beter te kunnen onderbouwen.

Een re-integratietraject is de procedure uit de Codex over het welzijn op het werk om een arbeidsongeschikte werknemer te laten terugkeren naar aangepast of ander werk. De arbeidsgeneesheer beoordeelt wat de werknemer nog kan, en de werkgever stelt waar mogelijk een re-integratieplan op. Het traject kan worden gestart door de werknemer, de adviserend arts van de mutualiteit of de werkgever.

In België betaalt de werkgever bij arbeidsongeschiktheid door ziekte gedurende de eerste maand het gewaarborgd loon. Daarna ontvangt de werknemer een uitkering via de mutualiteit, binnen de ziekte- en invaliditeitsverzekering van het RIZIV. De precieze regels verschillen in details tussen arbeiders en bedienden; check uw situatie bij uw sociaal secretariaat.

Maatregelen aan de oorsprong hebben doorgaans het grootste effect, zoals tilhulpmiddelen, mechanisatie en aangepaste werkhoogtes. Daarna volgen taakroulatie, pauzes en betere planning. Voor taken waarbij de belasting niet weg te nemen is, helpen een opleiding veilig tillen en exoskeletten. Het beste resultaat ontstaat met een combinatie, gebaseerd op een meting van de belasting per taak.

Een exoskelet kan bijdragen aan minder klachten en daarmee aan minder ziekteverzuim, omdat het de piekbelasting op rug of schouders afhankelijk van de taak met tot 40% verlaagt. Het is een individuele maatregel die u inzet na collectieve maatregelen. Het effect hangt af van een goede keuze, opleiding en het daadwerkelijke gebruik door medewerkers.

Absenteïsme verlagen

Weten welke taken uw ziekteverzuim veroorzaken?

Met een ergonomische werkpostanalyse ziet u per taak waar de fysieke belasting zit. Daarna testen medewerkers gericht oplossingen op uw eigen werkvloer.