Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Fysieke belasting · Fysieke belasting · Rug

Rugpijn door heffen en tillen voorkomen: oorzaken, signalen en aanpak

Rugpijn is een van de meest gehoorde klachten bij fysiek werk. Vaak begint het met een stijve rug na een zware dag, en eindigt het met weken afwezigheid. In dit artikel leest u hoe rugpijn door heffen en tillen ontstaat, welke signalen u ernstig moet nemen en hoe u als werkgever rugklachten voorkomt.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Magazijnmedewerker tilt een doos van een lage pallet met gebogen knieën en rechte rug
Tillen vanaf lage pallets is een van de grootste oorzaken van rugklachten in de logistiek.

In het kort

Rugpijn door tillen voorkomt u door de belasting op de onderrug te verlagen voordat klachten ontstaan. Pak eerst de bron aan met lichtere lasten, werken op de juiste hoogte en tilhulpmiddelen. Verdeel daarna het tilwerk beter met taakroulatie en pauzes, en leer medewerkers veilig heffen en tillen. Voor taken waarbij manueel hanteren van lasten onvermijdelijk is, kan een rugexoskelet de piekbelasting verlagen. Neem vroege signalen ernstig en verwijs bij aanhoudende klachten naar de arbeidsgeneesheer, huisarts of kinesitherapeut.

het deel van de rug dat bij heffen en bukken het zwaarst belast wordt
Onderrughet deel van de rug dat bij heffen en bukken het zwaarst belast wordt
vaak een belangrijkere oorzaak van klachten dan één zware til
Herhalingvaak een belangrijkere oorzaak van klachten dan één zware til
lagere piekbelasting op de rug met een exoskelet, afhankelijk van de taak
tot 40%lagere piekbelasting op de rug met een exoskelet, afhankelijk van de taak
tilhulpmiddelen en werkhoogte gaan vóór individuele maatregelen
Bron eersttilhulpmiddelen en werkhoogte gaan vóór individuele maatregelen

Hoe ontstaat rugpijn door tillen?

Bij heffen en tillen werkt de rug als een hefboom. Hoe verder de last van het lichaam is en hoe dieper iemand voorover buigt, hoe groter de krachten op de onderrug. De spieren langs de wervelkolom moeten dan veel kracht leveren om de romp en de last omhoog te brengen, en de tussenwervelschijven worden samengedrukt. Een gezonde rug kan dat prima aan, zolang de belasting binnen grenzen blijft en er voldoende herstel is.

Vermoeidheid speelt daarbij een belangrijke rol. Op het einde van een lange shift zijn de rugspieren minder goed in staat om de wervelkolom te stabiliseren. Medewerkers gaan dan, vaak onbewust, anders bewegen: ze buigen meer vanuit de rug en minder vanuit de knieën. Juist dan neemt de kans op een acute klacht toe.

Rugklachten ontstaan meestal niet door één verkeerde beweging, ook al voelt het vaak zo. Vaker is het een optelsom: honderden keren per dag bukken, heffen met een gedraaide romp, werken in een voorovergebogen houding en te weinig afwisseling. De rug raakt vermoeid, spieren verkrampen en de kans op een acute klacht neemt toe. Die ene til waarbij het "schiet", is dan eerder de laatste druppel dan de oorzaak.

Volgens EU-OSHA zijn musculoskeletale aandoeningen (MSA) de meest voorkomende werkgerelateerde gezondheidsklachten in Europa, en rugklachten spelen daarin een grote rol. In de praktijk zien wij dat vooral in logistiek, bouw, zorg, land- en tuinbouw en productie.

Dit artikel geeft algemene informatie over preventie op de werkvloer en is geen medisch advies. Heeft een medewerker rugklachten, verwijs dan naar de arbeidsgeneesheer, de huisarts of een kinesitherapeut.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van rugklachten bij tilwerk?

De risicofactoren voor rugpijn door tillen zijn goed gekend. Vaak spelen er meerdere tegelijk. De tabel helpt u om op de werkvloer gericht te kijken.

OorzaakWaarom belastend?Waar zien wij het vaak?
Heffen vanaf de vloerDiep bukken vergroot de hefboom op de onderrugOrderpicking, laden en lossen, bouwmaterialen
Last ver van het lichaamHoe groter de afstand, hoe groter de kracht op de rugTillen over een rand, uit een kar of bak, uit een bestelwagen
Draaien met de rompGedraaid tillen belast de tussenwervelschijven extraPaletten stapelen, van band naar kar, krappe werkposten
Hoge frequentieTe weinig herstel tussen de tilbewegingenDistributiecentra, productielijnen, serres
Langdurig voorovergebogen werkenStatische belasting zonder herstel voor de rugspierenVloerwerk, verzorging, melken, oogstwerk
Onverwachte bewegingEen last die verschuift of zwaarder is dan verwachtOngelijk gevulde dozen, zakken, transfers van bewoners of patiënten

Waarom is rugpijn door tillen zo duur voor werkgevers?

Rugklachten zijn niet alleen vervelend voor de medewerker, ze kosten ook de organisatie veel. Een acute rugklacht leidt vaak tot enkele dagen tot weken arbeidsongeschiktheid. Keert de klacht steeds terug of wordt hij chronisch, dan kan de afwezigheid oplopen tot maanden. De werkgever betaalt in eerste instantie het gewaarborgd loon, daarna neemt de mutualiteit over, en er volgen vervanging en mogelijk een re-integratietraject.

Daarnaast zijn er verborgen kosten. Medewerkers met rugklachten werken vaak door, maar minder productief. Zij vermijden zware taken, die dan bij collega’s terechtkomen, waardoor ook bij hen het risico op klachten stijgt. Op een krappe arbeidsmarkt is het verlies van een ervaren vakkracht door langdurige rugklachten bovendien moeilijk op te vangen.

Preventie is daarom vrijwel altijd goedkoper dan herstel. Een heftafel, een vacuümheffer of een exoskelet verdient zich vaak al terug als het een paar weken afwezigheid per jaar voorkomt. Maak voor uw eigen organisatie een realistische schatting van de kosten per dag absenteïsme; dat maakt investeringen in preventie veel beter te onderbouwen.

Welke signalen wijzen op dreigende rugklachten?

Rugklachten kondigen zich vaak aan. Wie de signalen op tijd herkent, kan ingrijpen voordat een medewerker uitvalt. Leidinggevenden zien deze signalen als eerste, maar ze worden vaak afgedaan als "hoort erbij".

  • Een stijve of vermoeide rug op het einde van de shift of de volgende ochtend.
  • Medewerkers die vaak even rechtop gaan staan, de rug strekken of met de handen in de rug staan.
  • Het vermijden van bepaalde taken of het aanpassen van de werkwijze om pijn te ontzien.
  • Frequent kortdurend absenteïsme met rug- of "spierklachten".
  • Pijnstillers die structureel nodig zijn om de werkdag door te komen.
  • Uitstralende pijn of tintelingen in de benen: dit vraagt altijd om medisch advies.

Bied laagdrempelig een gesprek aan en wijs op de mogelijkheid van een spontane raadpleging bij de arbeidsgeneesheer. Medewerkers vinden dat vaak een kleinere stap dan zich ziek melden, en vroeg advies van een arbeidsgeneesheer of kinesitherapeut voorkomt dat klachten chronisch worden.

Hoe kunt u rugpijn door tillen voorkomen?

Preventie van rugklachten volgt dezelfde volgorde als elke preventiemaatregel: de algemene preventiebeginselen uit de Welzijnswet. Eerst kijkt u of de belasting aan de bron weggenomen of verminderd kan worden. Lukt dat niet volledig, dan volgen collectieve en organisatorische maatregelen, en pas daarna individuele maatregelen. Zo voorkomt u dat de verantwoordelijkheid volledig bij de medewerker komt te liggen.

  • Bron: lichtere of kleinere verpakkingen, materiaal op werkhoogte laten aanleveren, mechaniseren waar het kan.
  • Collectief: heftafels, vacuümheffers, takels, rollenbanen en in hoogte verstelbare werkposten.
  • Organisatie: taakroulatie, korte herstelmomenten, zware lasten met twee personen heffen.
  • Individueel: opleiding heffen en tillen of rugschool, coaching van werkhoudingen en een rugexoskelet voor taken die niet anders kunnen.

Rugklachten voorkomen in 7 stappen

Deze aanpak gebruiken wij bij werkgevers die rugklachten in hun organisatie structureel willen terugdringen. U kunt hem ook samen met uw interne preventieadviseur of uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk doorlopen.

  1. 1Breng in kaart welke functies en taken de meeste rugklachten en het meeste absenteïsme geven.
  2. 2Vraag medewerkers welke tiltaken zij het zwaarst vinden en waarom.
  3. 3Meet de belasting: hoe vaak, hoe diep en hoe lang wordt er gebukt en getild per shift?
  4. 4Kies maatregelen in de volgorde bron, collectief, organisatie, individu, en neem ze op in de risicoanalyse en het jaaractieplan.
  5. 5Laat medewerkers hulpmiddelen testen tijdens hun echte werk voordat u investeert.
  6. 6Leer medewerkers veilig heffen en tillen en de gekozen hulpmiddelen correct gebruiken.
  7. 7Evalueer na drie tot zes maanden met een nameting, gesprekken en absenteïsmecijfers.

Welke tilhulpmiddelen helpen tegen rugpijn?

Tilhulpmiddelen nemen het gewicht van de last (gedeeltelijk) over of brengen de last naar een betere hoogte. Ze zijn collectieve maatregelen en hebben daarom voorrang op individuele oplossingen. Welk hulpmiddel past, hangt af van de last, de frequentie en de ruimte op de werkpost.

HulpmiddelWat doet het voor de rug?Geschikt voor
Heftafel of schaarliftBrengt de last op werkhoogte, minder bukkenPaletten, dozen en materiaal op een vaste werkpost
VacuümhefferNeemt het gewicht vrijwel volledig overDozen, zakken, platen en tegels met hoge frequentie
Takel of kraanHeft zware lasten mechanischZware onderdelen, machineonderdelen, materiaal op hoogte
Steekwagen of karVoorkomt dragen over afstandVerplaatsen van dozen, bakken en zakken
RugexoskeletOndersteunt de onderrug bij bukken en tillenWisselende werkposten en taken waar geen tilhulp past

Kan een exoskelet rugpijn door tillen voorkomen?

Een exoskelet voor de rug ondersteunt de onderrug bij bukken, heffen en weer rechtop komen. Afhankelijk van de taak daalt de piekbelasting op de rug met tot 40%, volgens studies en gegevens van fabrikanten. Medewerkers merken dat vooral aan minder vermoeidheid op het einde van de dag. Er zijn verschillende types: actieve exoskeletten met een motor en batterij voor zwaar en herhaald tilwerk, passieve exoskeletten met veerkracht voor langdurig bukken en lichter tilwerk, en soft exosuits van textiel met elastische elementen.

Welk type past, hangt af van de taak. Als vuistregel gebruiken wij de volgende indeling, die wij tijdens een test op de werkvloer altijd aan de praktijk toetsen:

Actief: zwaar en herhaald tilwerk, zoals laden en lossen of orderpicking met zware dozen. Passief: veel bukken en lichter tilwerk gedurende een hele shift, zonder batterij. Soft: wisselende houdingen, werk waarbij een hard frame in de weg zit of het hulpmiddel onder de kledij gedragen moet worden, zoals in de zorg.

Een exoskelet is een individuele maatregel. Het komt pas aan bod nadat u bron- en collectieve maatregelen overwogen hebt. In de praktijk blijft er vaak tilwerk over waarvoor een tilhulp niet werkt: wisselende locaties, krappe ruimtes of lasten van verschillende vormen. Daar kan een exoskelet bijdragen aan het voorkomen van rugklachten.

Een exoskelet is geen medisch hulpmiddel zoals een rugbrace van de bandagist, en geen behandeling voor bestaande rugpijn. Wilt u een exoskelet inzetten bij een medewerker die al klachten heeft, bijvoorbeeld bij re-integratie, overleg dat dan altijd met de arbeidsgeneesheer of de behandelende kinesitherapeut.

Wat kunnen medewerkers zelf doen tegen rugpijn?

Werkgevers zijn verantwoordelijk voor een veilige werkpost, maar medewerkers hebben ook invloed. Volgens de Welzijnswet moeten zij de ter beschikking gestelde hulpmiddelen correct gebruiken. Daarnaast helpen een paar eenvoudige gewoonten om de rug gezond te houden.

  • Gebruik de tilhulpmiddelen die er zijn, ook als het een paar seconden extra kost.
  • Houd de last dicht bij het lichaam en draai met de voeten, niet met de romp.
  • Wissel houdingen af en ga na lang bukken even rechtop staan.
  • Vraag een collega bij zware of onhandige lasten.
  • Meld klachten op tijd bij de leidinggevende of de arbeidsgeneesheer.
  • Blijf ook buiten het werk in beweging; een sterke romp is belastbaarder.

Op testdagen merken wij dat medewerkers zich vaak pas bewust worden van hun tilgedrag als ze het terugzien in meetgegevens. Een korte meting kan daarom een goed vertrekpunt zijn voor een gesprek over de werkwijze.

Waar let u op bij werkhervatting na rugklachten?

Een medewerker die na rugklachten het werk hervat, loopt een verhoogd risico op een nieuwe klacht. Wij zien regelmatig dat iemand na een paar weken herstel meteen weer de volledige tilbelasting opneemt, met een terugval als gevolg. Een geleidelijke opbouw, in overleg met de arbeidsgeneesheer en eventueel de behandelende kinesitherapeut, is daarom belangrijk.

Bespreek vooraf welke taken wel en niet passen, en hoe de belasting stap voor stap opgebouwd wordt. Kijk ook of de oorzaak van de klacht intussen aangepakt is: als de taak die de klacht veroorzaakte niet veranderd is, is de kans op herhaling groot. Een werkhervatting is een goed moment om de werkpost opnieuw te bekijken.

  • Maak een opbouwschema met de arbeidsgeneesheer, met duidelijke afspraken over taken en uren; bij een progressieve werkhervatting is ook de adviserend arts van de mutualiteit betrokken.
  • Laat zware tiltaken in eerste instantie door collega’s of met hulpmiddelen uitvoeren.
  • Plan regelmatig een kort gesprek om te horen hoe het gaat.
  • Ga, in overleg met de arbeidsgeneesheer, na of ondersteuning zoals een exoskelet kan helpen bij de opbouw.

Bronnen

  1. 1.FOD Werkgelegenheid: manueel hanteren van lasten (Codex, Boek VIII, Titel 3)
  2. 2.BeSWIC: kenniscentrum welzijn op het werk
  3. 3.EU-OSHA: musculoskeletale aandoeningen
  4. 4.NIOSH: lifting equation

FAQ

Vragen over rugpijn door tillen voorkomen

Korte antwoorden voor werkgevers, preventieadviseurs en HR.

Verlaag de belasting op de onderrug voordat klachten ontstaan. Begin aan de bron met lichtere lasten en werken op de juiste hoogte, gebruik tilhulpmiddelen zoals heftafels en vacuümheffers, verdeel het tilwerk met taakroulatie en leer medewerkers veilig heffen en tillen. Voor onvermijdelijk manueel tilwerk kan een rugexoskelet de piekbelasting verlagen.

Meestal is het een combinatie van factoren: vaak bukken, heffen vanaf de vloer, de last ver van het lichaam houden en draaien met de romp. Rugklachten ontstaan zelden door één verkeerde til, maar vooral door herhaalde overbelasting met te weinig herstel. Die ene beweging waarbij het misloopt, is vaak de laatste druppel.

Bij klachten die langer dan een paar dagen aanhouden, steeds terugkomen of het werk belemmeren, is advies van de arbeidsgeneesheer verstandig. De medewerker kan daarvoor zelf een spontane raadpleging aanvragen. Bij uitstralende pijn naar de benen, tintelingen of krachtverlies is altijd medisch advies van de huisarts nodig.

Een rugexoskelet kan de piekbelasting op de onderrug afhankelijk van de taak met tot 40% verlagen en zo bijdragen aan het voorkomen van rugklachten. Het is geen medisch hulpmiddel en geen behandeling voor bestaande pijn. Overleg bij bestaande klachten altijd met de arbeidsgeneesheer of kinesitherapeut voordat een medewerker een exoskelet gaat gebruiken.

Een goede tiltechniek helpt, maar is meestal niet genoeg. Onder tijdsdruk en in krappe ruimtes lukt een goede tiltechniek vaak niet. Bovendien blijft een goede techniek belastend als iemand de hele dag tilt. Combineer een opleiding heffen en tillen daarom altijd met maatregelen aan de bron, tilhulpmiddelen en een betere verdeling van het werk.

Rugklachten voorkomen

Rugklachten door tilwerk terugdringen?

Wij brengen de rugbelasting per taak in kaart en laten medewerkers rugexoskeletten en tilhulpen testen op uw eigen werkvloer.