Wat is ergonomie in de zorg?
Ergonomie in de zorg is het afstemmen van zorgtaken, hulpmiddelen en werkomgeving op de mogelijkheden van de zorgverlener. Het doel is dat medewerkers hun werk kunnen doen zonder dat rug, schouders of knieën structureel overbelast raken. Dat geldt in het woonzorgcentrum en het rusthuis, in de thuisverpleging en gezinszorg, in het ziekenhuis, in de zorg voor personen met een handicap en in de geestelijke gezondheidszorg.
Wat de zorg bijzonder maakt, is dat de last een mens is. Een bewoner of patiënt kan niet worden opgesplitst in kleinere verpakkingen, beweegt onverwacht en heeft een eigen wil en mate van zelfredzaamheid. Daarnaast werken zorgmedewerkers vaak in ruimtes die niet voor zorg ontworpen zijn, zoals een badkamer bij een cliënt thuis. Daardoor is fysieke belasting in de zorg minder voorspelbaar dan in een magazijn of fabriek.
Voor de algemene principes van ergonomie verwijzen wij naar ons artikel over wat ergonomie is. Hier gaan we specifiek in op de zorgpraktijk.
Welke zorgtaken geven de meeste fysieke belasting?
Fysieke belasting in de zorg zit niet in één handeling, maar in een opeenstapeling van taken tijdens de dienst. De tabel geeft een overzicht van veelvoorkomende zorgtaken, het type belasting en een passende maatregel. Het overzicht is indicatief en vervangt geen risicoanalyse van uw eigen situatie.
| Zorgtaak | Belasting | Passende maatregel |
|---|---|---|
| Transfer bed–stoel of stoel–toilet | Hoge piekbelasting op de onderrug, risico op een plotse beweging van de bewoner | Actieve of passieve tillift, sta-op-lift, transferhulpmiddel afgestemd op de mobiliteit van de bewoner |
| Hoger in bed helpen en draaien | Trekken en duwen met gebogen romp | Glijzeil of glijlaken, hoog-laagbed op werkhoogte, met twee personen bij zwaardere bewoners |
| Wassen en aankleden in bed | Langdurig voorovergebogen staan, reiken over het bed | Bed op werkhoogte, bewoner dichtbij leggen, voldoende ruimte rond het bed |
| Steunkousen aantrekken | Diep bukken en kracht zetten met handen en polsen | Aan- en uittrekhulpmiddelen, bewoner hoger laten zitten |
| Douchen en wassen op een douchestoel | Bukken en hurken in een kleine ruimte | In hoogte verstelbare douchestoel of douchebrancard, handdouche met lange slang |
| Bedden opmaken en verschonen | Herhaald bukken en reiken, vaak op lage bedhoogte | Bed omhoog zetten, aan beide zijden werken, eventueel ondersteuning van de rug |
| Rolstoel duwen en manoeuvreren | Duw- en trekkrachten, vooral bij drempels en hellingen | Onderhouden banden en remmen, duwondersteuning bij lange afstanden |
Dit artikel is een praktische uitleg en geen medisch of juridisch advies. Bespreek de belastbaarheid van individuele medewerkers met de arbeidsgeneesheer en volg de afspraken uit het tilbeleid en de risicoanalyse van uw organisatie.
Welke regels en richtlijnen voor heffen en tillen gelden in de zorg?
Net als in andere sectoren legt de Belgische wetgeving geen maximaal tilgewicht op. De Codex over het welzijn op het werk, Boek VIII Titel 3 over het manueel hanteren van lasten, verplicht de werkgever om de risico’s van heffen en tillen te beoordelen in een risicoanalyse en ze zoveel mogelijk te beperken, bij voorkeur met mechanische hulpmiddelen. Dat geldt voor een woonzorgcentrum net zo goed als voor een ziekenhuis of een organisatie voor thuisverpleging.
Hoe dat concreet moet, werkt elke zorgorganisatie uit in haar eigen preventiebeleid, met de hulp van de preventieadviseur en de externe dienst voor preventie en bescherming op het werk, zoals IDEWE of Mensura. In grote lijnen komt een goed tilbeleid op hetzelfde neer: de mobiliteit van de bewoner of patiënt bepaalt welk hulpmiddel bij een transfer wordt ingezet en het manueel tillen van personen wordt zoveel mogelijk vermeden. Vaak wordt gewerkt met een indeling naar mobiliteit, zodat per bewoner in het zorgdossier staat welke transfermethode en welk hulpmiddel van toepassing zijn.
De precieze werkwijzen verschillen per organisatie en worden best periodiek herzien. Neem de maatregelen op in het globaal preventieplan en het jaaractieplan, en evalueer ze samen met de preventieadviseur.
- Leg per bewoner of patiënt vast welke transfermethode en welk hulpmiddel worden gebruikt.
- Neem de zorgtaken per functie op in de risicoanalyse, inclusief wassen, aankleden en bedden opmaken.
- Controleer of de hulpmiddelen op elke afdeling of in elke thuissituatie effectief aanwezig zijn.
- Spreek af wie verantwoordelijk is voor het opvolgen van de afspraken: hoofdverpleegkundige, ergocoach of beiden.
Hoe pakt u ergonomisch tillen in de zorg aan volgens de preventiehiërarchie?
De algemene preventiebeginselen van de Welzijnswet bepalen de volgorde van maatregelen: eerst de bron, dan collectieve maatregelen, dan individuele maatregelen en pas als laatste persoonlijke beschermingsmiddelen. In de zorg ziet die preventiehiërarchie er als volgt uit.
- 1Bron: stimuleer de zelfredzaamheid van de bewoner. Een bewoner die zelf een deel van de beweging maakt, vraagt minder kracht van de zorgverlener en blijft zelf langer mobiel.
- 2Technisch en collectief: zorg voor hoog-laagbedden, tilliften, sta-op-liften, glijzeilen, verstelbare douchestoelen en voldoende ruimte rond bed en toilet.
- 3Organisatorisch: spreid zware zorgmomenten over de dienst, werk met twee personen waar dat is afgesproken en zorg voor een passende personeelsbezetting.
- 4Individueel: leid medewerkers op in transfertechnieken en het gebruik van hulpmiddelen, en laat de ergocoach meekijken op de afdeling.
- 5Persoonlijk: overweeg aanvullende ondersteuning, zoals een rugexoskelet, voor taken waarbij voorovergebogen werken niet volledig te vermijden is.
Een tillift die niet wordt gebruikt omdat hij te ver weg staat of omdat de batterij leeg is, voorkomt geen klachten. Kijk daarom ook naar de logistiek rond de hulpmiddelen.
Waarom is de juiste bedhoogte zo belangrijk voor ergonomie in de zorg?
Een groot deel van de zorg gebeurt aan bed: wassen, aankleden, wondzorg, verschonen en bedden opmaken. Als het bed te laag staat, werkt de zorgkundige met een gebogen rug. Dat lijkt per handeling onschuldig, maar een dienst bestaat uit tientallen zulke momenten. Het effect op de onderrug stapelt zich op.
Als vuistregel stelt u het bed zo in dat de zorgverlener met een rechte rug en de handen ongeveer op heuphoogte kan werken. Omdat zorgmedewerkers verschillen in lengte, moet het bed bij elke zorgverlener opnieuw worden ingesteld. In de praktijk wordt dat vaak overgeslagen omdat het tijd kost of omdat de bediening niet binnen handbereik ligt.
In de thuisverpleging is dit moeilijker. Niet elke cliënt heeft een hoog-laagbed en de ruimte rond het bed is soms beperkt. Daar is het extra belangrijk dat de thuisverpleegkundige of ergocoach de thuissituatie beoordeelt en zo nodig hulpmiddelen laat aanvragen.
- Zet het bed bij elke zorghandeling op de werkhoogte van de zorgverlener die op dat moment werkt.
- Leg de bewoner aan de kant van het bed waar u werkt, zodat u niet hoeft te reiken.
- Werk bij voorkeur aan beide zijden van het bed in plaats van over het bed heen.
- Zet het bed achteraf terug in de laagste stand als dat voor de veiligheid van de bewoner nodig is.
Welke rol speelt de ergocoach in de zorg?
Veel woonzorgcentra en ziekenhuizen werken met ergocoaches: zorgmedewerkers die naast hun eigen werk aandacht hebben voor fysieke belasting op hun afdeling of in hun team. De ergocoach is het aanspreekpunt voor collega’s, signaleert knelpunten, geeft uitleg over hulpmiddelen en transfertechnieken en koppelt problemen terug naar de leidinggevende of de preventieadviseur.
Een ergocoach werkt alleen als de rol goed is ingebed. Dat betekent dat er tijd voor is in het uurrooster, dat de leidinggevende de ergocoach steunt en dat signalen effectief tot actie leiden. Zonder die randvoorwaarden wordt de rol al snel een formaliteit.
- Geef ergocoaches structureel uren in het uurrooster, niet alleen ‘als er tijd over is’.
- Zorg voor een opleiding en periodieke bijscholing, ook over nieuwe hulpmiddelen.
- Laat ergocoaches meewerken aan de risicoanalyse en het jaaractieplan voor hun afdeling.
- Organiseer intervisie tussen ergocoaches van verschillende campussen of locaties.
- Betrek de ergocoach bij het testen en invoeren van nieuwe hulpmiddelen, zoals een exoskelet.
Past een exoskelet bij ergonomie in de zorg?
Laten we vooropstellen: een exoskelet is geen tillift. Een bewoner van bed naar stoel verplaatsen doet u met een transferhulpmiddel, ook als de zorgkundige een exoskelet draagt. Een exoskelet verandert niets aan het gewicht of het gedrag van de bewoner en is dus geen reden om af te wijken van de transferafspraken.
Waar een exoskelet wel kan helpen, is bij de vele momenten waarop zorgmedewerkers voorovergebogen werken. Denk aan wassen en aankleden aan bed, steunkousen aantrekken, bedden opmaken, verschonen en opruimen. Een passief rugexoskelet ondersteunt de onderrug bij bukken en weer rechtkomen. De Darwing Back wordt door PRE-TEC onder meer ingezet in de ouderenzorg. Een zachte rugondersteuning zoals de CX SOFT BACK is een lichter alternatief zonder harde frames, vooral voor taken met veel staan en draaien en alleen af en toe bukken of tillen.
In de zorg stellen we extra eisen aan een exoskelet. Het moet hygiënisch te reinigen zijn, mag geen scherpe randen hebben die een bewoner kunnen raken, moet snel aan en uit kunnen en mag de zorgverlener niet hinderen bij knielen of zitten naast een bewoner. Daarom raden wij altijd aan om eerst op de afdeling te testen.
| Situatie | Exoskelet zinvol? | Toelichting |
|---|---|---|
| Transfer van een bewoner of patiënt | Nee, als vervanging | Altijd tillift, sta-op-lift of glijzeil volgens de afspraken |
| Wassen en aankleden aan bed | Mogelijk | Bij langdurig voorovergebogen werken, naast een juiste bedhoogte |
| Bedden opmaken en verschonen | Mogelijk | Veel korte bukbewegingen tijdens de dienst |
| Huishoudelijke en facilitaire taken | Mogelijk | Bukken bij schoonmaken en opruimen, zie ook schoonmaak en facilitair |
| Werk in het operatiekwartier met opgeheven armen | Mogelijk, ander type | Exoskelet voor de schouder bij langdurige ingrepen, in overleg met de afdeling |
Hoe test u een exoskelet in een woonzorgcentrum of ziekenhuis?
Een exoskelet invoeren in de zorg vraagt een zorgvuldige aanpak. Zorgmedewerkers zijn terecht kritisch: alles wat tijd kost of de bewoner hindert, valt af. Een test op de eigen afdeling, tijdens echte diensten, geeft het meest eerlijke beeld.
- 1Kies samen met de ergocoach en de preventieadviseur de taken waarbij medewerkers het meest voorovergebogen werken.
- 2Maak een nulmeting van de belasting, bijvoorbeeld met sensoren of een gestructureerde observatie.
- 3Laat een kleine groep medewerkers het exoskelet enkele weken dragen tijdens hun eigen diensten.
- 4Vraag naar comfort, hygiëne, aan- en uittrektijd en de reactie van bewoners.
- 5Evalueer met de hoofdverpleegkundige en de ergocoach en beslis pas dan over een bredere inzet.
- 6Leg afspraken vast over reiniging, opslag en wie het exoskelet mag gebruiken.
Hoe draagt ergonomie in de zorg bij aan duurzame inzetbaarheid?
De zorg kampt met personeelstekorten en een ouder wordend personeelsbestand. Elke zorgkundige of verpleegkundige die door rugpijn of schouderpijn uitvalt of de zorg verlaat, vergroot de druk op het team. Ergonomie is daarmee niet alleen een onderwerp van het welzijnsbeleid, maar ook een onderdeel van het behoud van personeel.
Concreet betekent dat: hulpmiddelen die werken en beschikbaar zijn, ergocoaches met tijd en mandaat, aandacht voor oudere medewerkers en voor medewerkers die terugkeren na ziekteverzuim, en leidinggevenden die fysieke belasting bespreekbaar maken in het teamoverleg. Kleine verbeteringen in de dagelijkse routine, zoals consequent de bedhoogte instellen, hebben over een loopbaan gezien veel effect.
Verder met dit onderwerp




