Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Fysieke belasting · Fysieke belasting · Ergonomie

Ergonomisch werken: zo richt u fysiek werk gezond in

Bij ergonomie denken veel mensen aan een goede bureaustoel. Maar de grootste ergonomische winst ligt vaak op de werkvloer: op de werf, in het magazijn, de productiehal en de zorg. In dit artikel leest u wat ergonomisch werken is en hoe u het praktisch toepast bij fysiek werk.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Medewerker werkt aan een in hoogte verstelbare assemblagewerkbank
Een verstelbare werkbank met onderdelen binnen handbereik is de basis van ergonomisch werken.

In het kort

Ergonomisch werken betekent dat werk, werkpost en hulpmiddelen zo ingericht zijn dat ze passen bij het menselijk lichaam, zodat medewerkers gezond, veilig en efficiënt kunnen werken. Bij fysiek werk gaat het om de juiste werkhoogte, korte reikafstanden, lichtere lasten, afwisseling en hulpmiddelen bij heffen en tillen, bukken en werken boven het hoofd. Het doel is fysieke belasting te beperken en klachten aan rug, schouders, nek en knieën te voorkomen.

belastingsconstante van de NIOSH-methode onder ideale omstandigheden
23 kgbelastingsconstante van de NIOSH-methode onder ideale omstandigheden
algemene preventiebeginselen: bron, collectief, individueel, PBM
4 niveausalgemene preventiebeginselen: bron, collectief, individueel, PBM
vuistregel voor de werkhoogte bij licht handwerk
Ellebooghoogtevuistregel voor de werkhoogte bij licht handwerk
piekbelasting met een exoskelet, afhankelijk van de taak
tot 40%piekbelasting met een exoskelet, afhankelijk van de taak

Wat is ergonomisch werken?

Ergonomie is de wetenschap die werk afstemt op de mens. Het woord komt uit het Grieks: "ergon" betekent werk en "nomos" betekent wet of regel. Ergonomisch werken is werken volgens die regels: het werk, de werkpost, het gereedschap en de organisatie zijn zo ingericht dat ze passen bij de mogelijkheden en beperkingen van het menselijk lichaam.

Het uitgangspunt is dat niet de mens zich aan het werk moet aanpassen, maar het werk aan de mens. Een medewerker hoort niet de hele dag diep te bukken omdat een werkbank te laag staat, of boven het hoofd te werken omdat er geen stelling op de juiste hoogte is. Ergonomisch werken verkleint de belasting op spieren en gewrichten, voorkomt klachten en maakt het werk vaak ook sneller en nauwkeuriger.

Ergonomie heeft verschillende kanten: fysieke ergonomie (houding, kracht, beweging), cognitieve ergonomie (informatieverwerking, overzicht) en organisatorische ergonomie (taakverdeling, uurroosters, pauzes). In dit artikel ligt de nadruk op fysieke ergonomie bij praktisch werk.

Waarom is ergonomisch werken belangrijk bij fysiek werk?

Bij fysiek werk wordt het lichaam elke dag belast, vaak jarenlang. Kleine ergonomische fouten tellen dan op. Een werkhoogte die tien centimeter te laag is, betekent honderden keren per dag een extra rompbuiging. Volgens EU-OSHA behoren musculoskeletale aandoeningen tot de meest voorkomende werkgerelateerde gezondheidsproblemen in Europa, en fysieke belasting speelt daarin een grote rol.

Ergonomisch werken levert ook meteen iets op. Medewerkers zijn op het einde van de dag minder vermoeid, maken minder fouten en kunnen het werk langer volhouden. In de praktijk zien wij dat ergonomische verbeteringen vaak ook de productiviteit verhogen, omdat onnodige bewegingen, reiken en zoeken verdwijnen.

Daarnaast is er een wettelijke kant. De Codex over het welzijn op het werk (Boek VIII, Ergonomie) vraagt werkgevers om de risico’s van fysieke belasting te beoordelen in een risicoanalyse en waar mogelijk te beperken, onder meer door een ergonomische inrichting van de werkpost en het ter beschikking stellen van hulpmiddelen.

Ergonomie op de werkpost: waar let u op bij fysiek werk?

Een ergonomische werkpost voor fysiek werk ziet er anders uit dan een kantoorwerkpost. Toch gelden dezelfde basisprincipes: werk dicht bij het lichaam, op de juiste hoogte, met zo weinig mogelijk kracht en met voldoende afwisseling. De tabel geeft praktische vuistregels.

AandachtspuntErgonomische vuistregelVoorbeeld van verbetering
WerkhoogteLicht handwerk rond ellebooghoogte, zwaarder werk iets lager, precisiewerk iets hogerIn hoogte verstelbare werkbank of schraag
ReikafstandVeelgebruikte materialen binnen onderarmlengteMateriaal op een kar naast de werkpost in plaats van op de grond
TilhoogteTillen tussen kniehoogte en schouderhoogte, dicht bij het lichaamPaletten op een heftafel of paletlift
RompbuigingZo weinig en zo kort mogelijk voorovergebogen werkenGereedschap met verlengde steel, werkstuk hoger plaatsen
ArmheffingZo weinig mogelijk werken boven schouderhoogteStelling of hoogwerker op de juiste hoogte, schouderexoskelet
Knielen en hurkenBeperken in duur, afwisselen met staand werkKniebeschermers, tilhulpen voor werk op de grond
Kracht en trillingenLichte, goed uitgebalanceerde gereedschappenGereedschapsbalancer, trillingsarm gereedschap

Gebruik de vuistregels als startpunt, niet als harde norm. Mensen verschillen in lengte en belastbaarheid. Verstelbaarheid is daarom vaak belangrijker dan één "juiste" hoogte.

Wat is het verschil tussen ergonomie op kantoor en bij fysiek werk?

Op kantoor draait ergonomie vooral om langdurig zitten: de instelling van stoel, bureau, beeldscherm, toetsenbord en muis, en om voldoende afwisseling tussen zitten en staan. De belasting is laag, maar langdurig en statisch.

Bij fysiek werk zijn de krachten veel groter en wisselen de houdingen voortdurend. Een straatwerker, technieker, magazijnmedewerker of zorgkundige tilt, bukt, draagt, duwt, knielt en werkt boven het hoofd. Ergonomie gaat daar over het verlagen van piekbelasting, het verkorten van belastende houdingen en het voorkomen van overbelasting door herhaling. Daarvoor zijn andere oplossingen nodig: tilhulpmiddelen, aangepaste werkhoogtes, taakroulatie en soms een exoskelet.

Een tweede verschil is de werkomgeving. Fysiek werk vindt vaak plaats op wisselende locaties, buiten, in koude of hitte, of in krappe ruimtes. Een oplossing die in een productiehal goed werkt, past niet altijd op een werf of in een kruipruimte. Kijk daarom altijd naar de echte omstandigheden waarin het werk gebeurt, en niet alleen naar de taak op papier.

Welke ergonomische hulpmiddelen zijn er voor fysiek werk?

Er is een grote variatie aan ergonomische hulpmiddelen. De beste keuze hangt af van de taak, de last, de ruimte en de werkomgeving. Kies bij voorkeur eerst hulpmiddelen die de bron aanpakken, zoals mechanische tilhulpen, voordat u naar persoonlijke hulpmiddelen kijkt.

Let bij de keuze ook op het gebruiksgemak. Een hulpmiddel dat veel tijd kost om op te halen of in te stellen, blijft in de praktijk vaak staan. Hoe beter het aansluit bij de werkwijze en het tempo van het werk, hoe groter de kans dat medewerkers het dagelijks gebruiken. Laat medewerkers daarom altijd meekijken en testen voordat u een keuze maakt.

HulpmiddelGeschikt voorNiveau in de preventiebeginselen
Vacuümtilhulp of tilarmZware of onhandige lasten zoals platen, tegels, zakken en dozenBron
Heftafel, paletlift, kantelaarWerken en tillen op de juiste hoogteBron
Transportkar, steekwagen, rollenbaanVerplaatsen van materiaal over afstandBron
In hoogte verstelbare werkbank of stellingWerk op ellebooghoogte in plaats van te laag of te hoogCollectief
GereedschapsbalancerZwaar gereedschap dat lang vastgehouden wordtCollectief
Gereedschap met verlengde steelWerk op de grond zonder diep te bukkenCollectief
Rug- of schouderexoskeletTillen, bukken of werk boven het hoofd dat niet anders kanIndividueel
Soft exosuit voor knie, pols of nekLichtere ondersteuning bij knielen, repetitief handwerk of omhoog kijkenIndividueel
Kniebeschermers en handschoenenBescherming bij knielend werk en gripPBM

Hoe tilt u ergonomisch verantwoord?

Heffen en tillen is een van de meest belastende handelingen bij fysiek werk. In de Belgische wetgeving staat geen vast maximaal tilgewicht; de werkgever moet het manueel hanteren van lasten beoordelen in een risicoanalyse. In de praktijk wordt vaak de NIOSH-tilvergelijking gebruikt, met een belastingsconstante van 23 kg als maximum onder ideale omstandigheden. Voor zwangere en jonge werknemers gelden bijkomende beschermingsregels. Hoe ongunstiger de omstandigheden, zoals tillen vanaf de grond, ver van het lichaam of met draaien, hoe lager het verantwoorde gewicht.

  • Gebruik een tilhulpmiddel als dat er is, ook als het even meer tijd kost.
  • Houd de last dicht bij het lichaam en til met gebogen knieën en een rechte rug.
  • Vermijd draaien met de romp: verplaats uw voeten in plaats van te draaien.
  • Til bij voorkeur tussen knie- en schouderhoogte.
  • Til zware of onhandige lasten met twee personen.
  • Verdeel lasten in kleinere eenheden als dat mogelijk is.

Checklist ergonomisch werken bij fysiek werk

Gebruik deze checklist als snelle scan van een werkpost of taak. Beantwoordt u een vraag met "nee", dan is er waarschijnlijk ergonomische winst te boeken.

  • Staat de werkhoogte zo dat medewerkers niet hoeven te bukken of de armen boven schouderhoogte hoeven te heffen?
  • Liggen veelgebruikte materialen en gereedschappen binnen handbereik?
  • Zijn er tilhulpmiddelen beschikbaar voor zware of onhandige lasten, en worden ze gebruikt?
  • Worden lasten tussen knie- en schouderhoogte opgenomen en neergezet?
  • Is er voldoende ruimte om zonder draaien van de romp te werken?
  • Wisselen zware en lichte taken elkaar af binnen een shift?
  • Zijn er voldoende pauzes en herstelmomenten, zeker bij warm weer?
  • Is het gereedschap licht, goed uitgebalanceerd en trillingsarm?
  • Hebben medewerkers informatie of een opleiding gekregen over werkhouding en heffen en tillen?
  • Weten medewerkers bij wie ze klachten of ideeën voor verbetering kunnen melden?

Overloop de checklist samen met medewerkers. Zij weten vaak precies welke handelingen het zwaarst zijn en hebben vaak zelf al goede ideeën voor verbetering. Herhaal de scan na elke verandering in werkwijze, materiaal of werkpost, en minstens eens per jaar bij het opstellen van het jaaractieplan en het bijwerken van de risicoanalyse. Zo voorkomt u dat nieuwe knelpunten ongemerkt ontstaan.

Ergonomisch werken per sector: typische knelpunten

Elke sector kent zijn eigen ergonomische uitdagingen. De basisprincipes zijn dezelfde, maar de oplossingen verschillen. Een overzicht van knelpunten die wij in de praktijk vaak tegenkomen:

SectorTypische belastingVoorbeelden van ergonomische oplossingen
Bouw en afwerkingWerken boven het hoofd, sjouwen van materiaal, knielenStellingen op de juiste hoogte, vacuümtilhulpen, schouderexoskelet
Wegenwerken en straatwerkKnielen en bukken, tillen van boordstenen en tegelsTegeltilhulp, kniebescherming, rugexoskelet
Logistiek en magazijnHerhaald tillen van dozen, laden en lossenRollenbanen, heftafels, rugexoskelet bij piekwerk
Industrie en productieRepetitief handwerk, statisch staan, montage boven schouderhoogteVerstelbare werkbanken, balancers, pols- of schouderondersteuning
ZorgVoorovergebogen werken, transfers, bedden opmakenTilliften, hoog-laagbedden, licht rugexoskelet
MelkveehouderijLangdurig werken met opgeheven armen in de melkputVerstelbare putvloer, schouderexoskelet

Ergonomisch werken invoeren in 5 stappen

Ergonomisch werken is geen eenmalige actie, maar een manier van werken die u stap voor stap invoert. Het werkt het best als medewerkers, leidinggevenden en de preventieadviseur samen optrekken. Deze vijf stappen geven houvast:

  1. 1Breng de zwaarste taken in kaart met behulp van de risicoanalyse, gegevens over absenteïsme en gesprekken met medewerkers.
  2. 2Meet de belasting objectief, bijvoorbeeld met een ergonomische werkpostanalyse met bewegingssensoren.
  3. 3Kies verbeteringen volgens de algemene preventiebeginselen: eerst de bron, daarna collectief, dan individueel en tot slot PBM.
  4. 4Laat medewerkers hulpmiddelen testen en leid ze op in het gebruik en in een goede werkhouding.
  5. 5Evalueer na enkele maanden met medewerkers en een nameting, en stuur bij waar nodig.

Waar passen exoskeletten in ergonomisch werken?

Een exoskelet is een draagbaar ergonomisch hulpmiddel dat een deel van de kracht overneemt bij tillen, bukken of werken boven het hoofd. Er zijn actieve exoskeletten met een motor en batterij, passieve exoskeletten die werken met veren of elastiek, en soft exosuits van textiel. Afhankelijk van de taak verlaagt een exoskelet de piekbelasting op rug of schouders met tot 40%, volgens studies en gegevens van fabrikanten.

Volgens de algemene preventiebeginselen is een exoskelet een individuele maatregel. Dat betekent: eerst kijken of de bron van de belasting weg kan. Pas als dat niet of niet volledig lukt, is een exoskelet een goede aanvulling. Denk aan plafondwerk dat altijd boven het hoofd blijft, straatwerk op de grond of tillen in een krappe ruimte waar geen tilhulp past. Op testdagen merken wij dat medewerkers het verschil vooral voelen op het einde van de dag: minder vermoeidheid in rug of schouders.

Bronnen

  1. 1.FOD Werkgelegenheid: Codex Boek VIII Ergonomie
  2. 2.BeSWIC: kenniscentrum welzijn op het werk
  3. 3.NIOSH: lifting equation
  4. 4.EU-OSHA: musculoskeletale aandoeningen

FAQ

Vragen over ergonomisch werken

Korte antwoorden voor werkgevers, preventieadviseurs en HR.

Ergonomisch werken betekent dat werk, werkpost en gereedschap afgestemd zijn op het menselijk lichaam. Het doel is de belasting op spieren en gewrichten te beperken, zodat medewerkers gezond, veilig en efficiënt kunnen werken. Bij fysiek werk gaat het vooral om de juiste werkhoogte, korte reikafstanden, verantwoord heffen en tillen, afwisseling en het gebruik van hulpmiddelen.

Als vuistregel ligt de werkhoogte voor licht handwerk rond ellebooghoogte. Bij zwaarder werk waarbij u kracht zet, werkt u beter iets lager. Bij precisiewerk mag het werkvlak iets hoger zijn, zodat u minder voorover hoeft te buigen. Omdat mensen in lengte verschillen, is een verstelbare werkhoogte meestal de beste oplossing.

Voorbeelden zijn vacuümtilhulpen, tilarmen, heftafels, transportkarren, in hoogte verstelbare werkbanken, gereedschapsbalancers en gereedschap met een verlengde steel. Voor taken die niet anders kunnen, zijn er rug- en schouderexoskeletten en soft exosuits voor knie, pols of nek. Kies bij voorkeur eerst hulpmiddelen die de bron van de belasting aanpakken.

De Welzijnswet en de Codex over het welzijn op het werk (Boek VIII) verplichten werkgevers om de risico’s van fysieke belasting te beoordelen en te beperken. Een ergonomische inrichting van de werkpost en het ter beschikking stellen van hulpmiddelen horen daarbij. Werknemers zijn volgens artikel 6 van de Welzijnswet op hun beurt verplicht om de ter beschikking gestelde hulpmiddelen correct te gebruiken.

Gebruik een tilhulpmiddel als dat beschikbaar is. Houd de last dicht bij het lichaam, til met gebogen knieën en een rechte rug en vermijd draaien met de romp door uw voeten te verplaatsen. Til bij voorkeur tussen knie- en schouderhoogte en til zware of onhandige lasten met twee personen. Bij aanhoudende klachten raadpleegt u best de arbeidsgeneesheer of een kinesitherapeut.

Ja, een exoskelet is een draagbaar ergonomisch hulpmiddel dat een deel van de belasting op rug, schouders of andere gewrichten overneemt. Volgens de algemene preventiebeginselen geldt het als individuele maatregel. U zet het in voor taken waarbij de belasting niet met bronmaatregelen, zoals tilhulpen of aangepaste werkhoogtes, weggenomen kan worden.

Ergonomisch werken

Ergonomische oplossingen testen op uw werkvloer?

Wij laten uw medewerkers exoskeletten en ondersteuning uitproberen tijdens hun echte werk.