Wat zijn de voor- en nadelen van een exoskelet in het kort?
Een exoskelet is een draagbare constructie die spieren en gewrichten ondersteunt tijdens fysiek zwaar werk. Er zijn actieve modellen met motor en batterij, passieve modellen met veren of elastiek, en soft exoskeletten van textiel. Elk type heeft zijn eigen sterke en zwakke punten, maar een aantal voor- en nadelen geldt vrijwel altijd.
Sinds 2019 hebben wij bij meer dan 350 bedrijven exoskeletten getest en ingevoerd, van werven tot zorginstellingen. Onderstaand overzicht is gebaseerd op die ervaring en op wat fabrikanten en onderzoek in het algemeen tonen. Het is bewust geen verkooppraatje: een exoskelet past niet bij elke taak en elke medewerker.
| Voordelen | Nadelen |
|---|---|
| Lagere piekbelasting op rug, schouders of knieën | Aankoop kost geld |
| Minder vermoeidheid op het einde van de dag | Extra gewicht en warmte op het lichaam |
| Bijdrage aan duurzame inzetbaarheid van ervaren medewerkers | Kan bewegingsvrijheid beperken bij wisselende taken |
| Snel inzetbaar zonder verbouwing van de werkpost | Vraagt training, afstelling en gewenning |
| Zichtbaar signaal dat de werkgever investeert in gezondheid | Aanvaarding is niet vanzelfsprekend |
| Inzetbaar op wisselende locaties, zoals werven | Lost de oorzaak van de belasting niet op |
Wat vinden medewerkers van het dragen van een exoskelet?
De beleving van de drager bepaalt uiteindelijk of een exoskelet iets oplevert. Op testdagen horen wij grofweg drie reacties. Een deel van de medewerkers is meteen enthousiast, meestal degenen die de belasting het sterkst voelen of al eens klachten gehad hebben. Een tweede groep is neutraal en wil eerst zien of het in de dagelijkse praktijk werkt. Een derde groep is sceptisch, vaak uit angst om er vreemd uit te zien of omdat ze vinden dat ze het niet nodig hebben.
Die scepsis verdwijnt meestal niet door uitleg, maar door ervaring en voorbeeld. Wanneer een gewaardeerde collega het exoskelet een paar weken draagt en er positief over is, volgen anderen sneller. Ook helpt het om duidelijk te maken dat het dragen vrijwillig begint en dat medewerkers mee beslissen over het model. Een exoskelet dat van bovenaf opgelegd wordt, wordt minder vaak gedragen dan een exoskelet dat het team zelf gekozen heeft.
Let bij de evaluatie niet alleen op of het exoskelet gedragen wordt, maar ook wanneer. Wordt het alleen bij de zwaarste taken aangetrokken, dan is dat vaak precies goed.
Wat zijn de voordelen van een exoskelet?
Het belangrijkste voordeel is dat een exoskelet een deel van de belasting overneemt of verdeelt. Volgens studies en fabrikanten kan de piekbelasting op rug of schouders indicatief met tot 40 procent dalen, afhankelijk van taak, type en afstelling. Dat effect is het grootst bij taken die vaak herhaald of lang volgehouden worden.
- Minder belasting per handeling: bij heffen, tillen, bukken of bovenhands werk hoeven spieren minder hard te werken.
- Minder vermoeidheid: medewerkers geven op testdagen vaak aan dat ze op het einde van de shift minder moe zijn. Dat is een subjectieve, maar belangrijke ervaring.
- Duurzame inzetbaarheid: ervaren medewerkers kunnen fysiek zwaar werk mogelijk langer volhouden. Dat helpt bij krapte op de arbeidsmarkt.
- Snel inzetbaar: waar een tilhulpmiddel of aangepaste werkpost soms maanden kost, is een exoskelet binnen enkele weken op de werkvloer.
- Mobiel: een exoskelet gaat mee naar de werf, de stal of de scheepsromp, waar vaste hulpmiddelen niet altijd kunnen.
- Bewustwording: het dragen en de bijbehorende training maken medewerkers bewuster van hun houding.
Een exoskelet kan klachten helpen voorkomen, maar is geen medisch hulpmiddel en geen behandeling. Heeft een medewerker al klachten, overleg dan eerst met de arbeidsgeneesheer of een kinesitherapeut.
Wat zijn de nadelen van een exoskelet?
Wij vinden het belangrijk om ook de nadelen duidelijk te benoemen. Wie die kent, kan ze beperken. Wie ze negeert, heeft na een paar weken exoskeletten in de kast liggen. Opvallend is dat de meeste nadelen niet technisch zijn, maar praktisch: het past niet goed bij de taak, het is niet goed afgesteld of medewerkers weten niet goed wanneer ze het moeten dragen.
- Kosten: indicatief ongeveer € 300 tot € 1.500 voor soft, € 1.500 tot € 6.000 voor passief en € 6.000 tot € 15.000 voor actief, exclusief btw.
- Gewicht: ook een licht model voegt gewicht toe. Een passief schouderexoskelet weegt al snel enkele kilo’s, een actief rugexoskelet meer.
- Warmte: in warme hallen of buiten in de zomer kan een exoskelet warm aanvoelen.
- Bewegingsvrijheid: bij taken met veel wisselingen, klimmen of werken in krappe ruimtes kan een frame in de weg zitten.
- Gewenning: de eerste dagen voelt een exoskelet onwennig. Zonder training haken medewerkers sneller af.
- Verkeerde taak: een exoskelet ontlast alleen in de houding waarvoor het ontworpen is. Een schouderexoskelet helpt niet bij tillen vanaf de grond.
- Schijnveiligheid: medewerkers kunnen zwaarder gaan tillen dan verstandig is, omdat het lichter aanvoelt.
Verschillen de voor- en nadelen per type exoskelet?
Ja. Het type bepaalt grotendeels welke voordelen het sterkst zijn en welke nadelen het zwaarst wegen.
| Type | Sterkste voordelen | Belangrijkste nadelen |
|---|---|---|
| Actief (motor) | Veel ondersteuning bij zwaar, herhaald tillen; instelbaar | Hogere prijs, meer gewicht, batterij opladen, meer onderhoud |
| Passief (veren) | Licht, geen batterij, hele shift te dragen, weinig onderhoud | Ondersteuning gebonden aan bepaalde houdingen |
| Soft (textiel) | Zeer comfortabel, onopvallend, betaalbaar, flexibel | Minder ondersteuning dan een frame |
Is een exoskelet een oplossing voor fysiek zwaar werk?
Een exoskelet is een individuele maatregel. Volgens de algemene preventiebeginselen uit de Welzijnswet pakt u risico’s eerst aan bij de bron, daarna met collectieve maatregelen en pas daarna met individuele maatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen. Dat betekent: eerst kijken of het werk lichter, anders georganiseerd of met tilhulpmiddelen gedaan kan worden.
Een exoskelet is dus geen vervanging van een goede inrichting van de werkpost, een risicoanalyse of tilhulpmiddelen. Het is wel een waardevolle aanvulling voor taken waarbij bronmaatregelen niet of niet volledig mogelijk zijn, zoals bovenhands werk op de werf, bukken in de zorg of tilwerk op wisselende locaties.
Eerlijk is ook dat een exoskelet de belasting niet laat verdwijnen. Het verlaagt de piek of verdeelt de kracht over het lichaam. Een last van 25 kg blijft 25 kg; het exoskelet maakt het heffen ervan alleen minder belastend voor de onderrug. De risicoanalyse volgens Boek VIII van de Codex en richtlijnen zoals de NIOSH-tilvergelijking, met een maximum van 23 kg onder ideale omstandigheden, blijven daarom gewoon van toepassing.
Hoe beperkt u de nadelen van een exoskelet?
De meeste nadelen zijn goed te beperken met een zorgvuldige aanpak. Het kost wat meer tijd vooraf, maar voorkomt dat een investering na een paar weken stilvalt. Dit is de volgorde die wij in de praktijk aanhouden:
- 1Analyseer de taken: welke houding, hoe lang en hoe vaak. Een meting op de werkpost maakt dit objectief.
- 2Kies het type dat bij de taak past, niet het model met de meeste ondersteuning.
- 3Laat medewerkers testen tijdens hun eigen werk, bij voorkeur meerdere modellen.
- 4Stel elk exoskelet per medewerker af en geef een training in gebruik en houding.
- 5Bouw het gebruik op: begin met een paar uur per dag en verleng geleidelijk.
- 6Evalueer na enkele weken met de dragers en stuur bij, bijvoorbeeld met een ander model of een accessoire als de CX COOL SLEEVE tegen warmte.
Op testdagen merken wij dat de mening van de eerste gebruikers de rest van het team sterk beïnvloedt. Begin daarom met medewerkers die openstaan voor iets nieuws en betrek ze bij de keuze.
Wegen de kosten van een exoskelet op tegen de voordelen?
Dat hangt af van uw situatie. Een dag absenteïsme kost een werkgever al snel heel wat: gewaarborgd loon, vervanging, overuren van collega’s en productieverlies. Volgens EU-OSHA behoren musculoskeletale aandoeningen tot de meest voorkomende werkgerelateerde gezondheidsklachten in Europa. Voorkomt een exoskelet één langere periode van afwezigheid, dan is het vaak al terugverdiend. Maak voor uw eigen organisatie een realistische schatting van de kosten per dag afwezigheid.
Daar staat tegenover dat een exoskelet dat niet gedragen wordt nooit iets oplevert. Daarom adviseren wij eerst te testen of een paar weken te proberen voordat u investeert. Een test op locatie of het Experience Pakket met 2 tot 3 modellen gedurende 4 weken geeft u die zekerheid zonder grote voorinvestering.
Neem in de afweging ook de minder tastbare opbrengsten mee. Medewerkers die merken dat hun werkgever investeert in hun gezondheid, waarderen dat vaak. In sectoren waar vakmensen schaars zijn, kan dat meewegen bij behoud en aanwerving. Die effecten zijn moeilijk in euro’s uit te drukken, maar wel reëel.
Wanneer is een exoskelet wel een goede keuze?
Tegenover de situaties waarin wij terughoudend zijn, staan situaties waarin een exoskelet in de praktijk duidelijk meerwaarde heeft. De voordelen wegen dan zwaarder dan de nadelen:
- De belastende houding komt dagelijks en langdurig voor, bijvoorbeeld uren bovenhands werk of honderden tilbewegingen per shift.
- Bronmaatregelen zijn niet of maar gedeeltelijk mogelijk, zoals op wisselende werven, in stallen of bij zorg aan bed.
- Ervaren medewerkers willen het werk langer volhouden en staan open voor ondersteuning.
- U kunt het exoskelet goed laten afstellen, medewerkers trainen en het gebruik evalueren.
Voor wie is een exoskelet minder geschikt?
Niet elke medewerker of taak heeft baat bij een exoskelet. Wij raden terughoudendheid aan in de volgende situaties:
- Taken waarbij de belasting slechts kort of zelden voorkomt; het aantrekken kost dan meer moeite dan het oplevert.
- Werk met veel klimmen, kruipen of in zeer krappe ruimtes, waar een frame kan haken.
- Medewerkers met bestaande klachten of medische beperkingen zonder overleg met de arbeidsgeneesheer of kinesitherapeut.
- Situaties waarin een bronmaatregel, zoals een tilhulpmiddel, eenvoudig en betaalbaar beschikbaar is.
Verder met dit onderwerp




