Hoe ontstaan schouderklachten door werk?
De schouder is het meest beweeglijke gewricht van het lichaam. Die beweeglijkheid heeft een prijs: de stabiliteit komt grotendeels van spieren en pezen, met name de rotatorenmanchet. Als de armen lang omhoog gehouden worden of steeds dezelfde beweging maken, moeten die kleine spieren en pezen continu werken. Er is dan weinig ruimte voor herstel en de doorbloeding van de pezen neemt af.
Werken met de armen boven schouderhoogte is daarbij extra belastend. In die positie is er minder ruimte in het schoudergewricht en kunnen pezen en slijmbeurzen gekneld raken. Komt daar het gewicht van gereedschap of materiaal bij, zoals een boormachine, een spuitpistool of een plaat, dan loopt de belasting snel op.
Schouderklachten ontstaan zelden van de ene dag op de andere. Meestal bouwen ze zich op over weken of maanden. Daardoor worden ze vaak laat herkend, terwijl ze juist in een vroeg stadium het best te beïnvloeden zijn. In de praktijk horen wij regelmatig van medewerkers dat zij al lange tijd "last hadden", maar dat pas meldden toen het werk niet meer ging.
Dit artikel geeft algemene informatie over preventie op de werkvloer en is geen medisch advies. Heeft een medewerker schouderklachten, verwijs dan naar de arbeidsgeneesheer, de huisarts of een kinesitherapeut.
Wat zijn de oorzaken van schouderklachten op het werk?
De belangrijkste risicofactoren voor schouderklachten zijn goed gekend. Vaak spelen er meerdere tegelijk. De tabel helpt om ze op de werkvloer te herkennen.
| Oorzaak | Waarom belastend? | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Bovenhands werk | Armen boven schouderhoogte belasten spieren en pezen continu, met weinig ruimte in het gewricht | Plafondmontage, plafonneren, installatiewerk, lassen boven het hoofd, onder een wagen op de brug |
| Repetitieve armbewegingen | Steeds dezelfde beweging in korte cycli, te weinig herstel | Lijnwerk, inpakken, sorteren, schilderen, melken |
| Gestrekte armen met gewicht | Een last of gereedschap ver van het lichaam vergroot de hefboom op de schouder | Boormachines, slijpmachines, spuitpistolen, platen vasthouden |
| Statische houdingen | Armen lang in dezelfde positie houden zonder pauze | Precisiewerk, montage, lassen |
| Trillingen | Trillend handgereedschap belast arm en schouder extra | Boorhamers, slijpers, klopboren |
In welke beroepen komen schouderklachten veel voor?
Schouderklachten zien wij vooral in beroepen waarbij de armen veel omhoog zijn of veel herhaalde bewegingen maken. Denk aan plafonneerders, plafondmonteurs, elektriciens en installateurs in de bouw; mecaniciens in de automotive die onder voertuigen werken; lassers en monteurs in de scheepsbouw; productiemedewerkers aan de lijn; en melkveehouders die dagelijks met de armen omhoog melken.
Opvallend is dat schouderklachten ook voorkomen bij werk dat licht lijkt. Een technieker die de hele dag kleine onderdelen boven het hoofd vastschroeft, tilt nauwelijks gewicht, maar houdt zijn armen wel urenlang omhoog. Juist die statische belasting wordt vaak onderschat, omdat er geen zware last in beeld is.
Ook in de zorg en schoonmaak komen schouderklachten voor, bijvoorbeeld door het verplaatsen van bewoners of patiënten, het hoog afkuisen van oppervlakken of het duwen van zware karren. Kijk daarom niet alleen naar de voor de hand liggende functies, maar ook naar taken die een deel van de dag bovenhands of repetitief zijn.
Welke signalen wijzen op schouderklachten?
Hoe eerder u schouderklachten herkent, hoe groter de kans dat aanpassingen in het werk volstaan. Vakmensen in de bouw en industrie zijn gewoon om door te werken met wat pijn, en melden klachten daardoor vaak laat. Let als leidinggevende en als medewerker daarom op de volgende signalen en neem ze ernstig, ook als de medewerker zelf zegt dat het wel meevalt.
- Een vermoeid, zwaar of branderig gevoel in de schouders op het einde van de dag.
- Pijn bij het optillen van de arm, vooral boven schouderhoogte.
- Pijn ’s nachts, bijvoorbeeld bij het liggen op de schouder.
- Minder kracht of minder bewegingsvrijheid in de arm.
- Medewerkers die vaker pauzeren bij bovenhands werk of de armen tussendoor laten hangen en schudden.
- Uitstralende pijn of tintelingen in de arm of hand: dit vraagt altijd om medisch advies.
Bied laagdrempelig een gesprek aan en wijs op de mogelijkheid van een spontane raadpleging bij de arbeidsgeneesheer. Een kinesitherapeut kan helpen om de schouder weer belastbaar te maken. Wacht niet tot iemand zich ziek meldt.
Hoe meet u de belasting op de schouders?
Schouderbelasting is moeilijker in te schatten dan tilbelasting. Er is geen eenvoudig gewicht om te wegen; het gaat om hoe lang en hoe vaak de armen in een ongunstige positie zijn, en met welke kracht. Voor een eerste screening kunt u terecht bij de SOBANE-strategie van de FOD Werkgelegenheid, de informatie van BeSWIC of de methodes van uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk. Een taak waarbij de armen een groot deel van de shift boven schouderhoogte zijn, valt al snel in de risicozone.
Voor een nauwkeuriger beeld kunt u meten met sensoren op de bovenarmen. Die registreren continu de armhoek, zodat u ziet hoeveel minuten per shift iemand met de armen boven schouderhoogte werkt en hoe vaak hij de armen heft. In de praktijk zijn die cijfers vaak een eyeopener, zowel voor medewerkers als voor leidinggevenden. Ze vormen ook een goede nulmeting om later het effect van maatregelen aan te tonen, bijvoorbeeld na het aanpassen van stellinghoogtes of de inzet van een schouderexoskelet.
Hoe kunt u schouderklachten voorkomen?
Schouderklachten voorkomen begint, zoals bij elke vorm van fysieke belasting, bij de algemene preventiebeginselen uit de Welzijnswet. Eerst kijkt u of de belasting aan de bron weggenomen kan worden. Daarna volgen collectieve en organisatorische maatregelen, en pas daarna individuele maatregelen zoals een schouderexoskelet.
Vaak zit de grootste winst in eenvoudige aanpassingen. Een rolstelling die twintig centimeter hoger staat, zorgt ervoor dat de ellebogen onder schouderhoogte blijven. Een gereedschapsbalancer neemt het gewicht van een zware machine over. En door onderdelen eerst op werkhoogte voor te monteren, hoeft een deel van het werk helemaal niet meer boven het hoofd. Pas als dat soort oplossingen niet of onvoldoende mogelijk is, komen individuele maatregelen in beeld.
| Niveau | Maatregel | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Bron | Werk naar een betere hoogte brengen | Onderdelen op werkhoogte monteren voordat ze omhoog gaan, prefab werken, werkstuk kantelen |
| Collectief | Hulpmiddelen en inrichting van de werkpost | Hoogwerkers en rolstellingen op de juiste hoogte, gereedschapsbalancers, verlengstukken, lichter gereedschap |
| Organisatie | Werk verdelen en herstel plannen | Taakroulatie tussen bovenhands en ander werk, korte pauzes, bovenhands werk over de week spreiden |
| Individueel | Ondersteuning en training | Training werkhouding, een schouderexoskelet voor bovenhands werk dat niet anders kan |
Schouderklachten voorkomen in 7 stappen
Deze aanpak gebruiken wij bij werkgevers met veel bovenhands of repetitief werk. U kunt hem ook samen met uw interne preventieadviseur of uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk doorlopen.
- 1Breng in kaart welke taken bovenhands of repetitief zijn en hoeveel tijd per shift ze kosten.
- 2Vraag medewerkers waar zij in de schouders last van hebben en bij welke taken.
- 3Meet hoe lang en hoe vaak de armen boven schouderhoogte zijn, bijvoorbeeld met sensoren.
- 4Kijk of het werk naar een betere hoogte kan, of dat lichter gereedschap of een balancer mogelijk is.
- 5Verdeel bovenhands werk over meer medewerkers en plan herstelmomenten in.
- 6Laat medewerkers een schouderexoskelet testen voor de taken waar de belasting blijft.
- 7Evalueer na enkele maanden met medewerkers en een nameting, neem de resultaten op in de risicoanalyse en stuur bij.
Helpt een schouderexoskelet tegen schouderklachten?
Een schouderexoskelet ondersteunt de armen bij werk boven schouderhoogte. Het brengt een deel van het gewicht van de armen en het gereedschap via een frame over naar de heupen. Afhankelijk van de taak daalt de belasting op de schouders volgens studies en gegevens van fabrikanten met tot 40%. Op testdagen merken wij dat medewerkers vooral minder vermoeid raken bij langdurig bovenhands werk.
De meeste schouderexoskeletten zijn passief: ze werken met veren en hebben geen batterij nodig. Voorbeelden op de markt zijn de IX SHOULDER AIR van SuitX, de Paexo Shoulder van Ottobock en de Skelex 360-XFR. Daarnaast zijn er actieve varianten, zoals de Festool ExoActive. Welke het best past, hangt af van de taak, de bewegingsvrijheid die nodig is en het draagcomfort.
Een schouderexoskelet is een individuele maatregel: het hoort pas aan bod te komen als het werk niet naar een betere hoogte kan. Het is bovendien geen medisch hulpmiddel en geen behandeling voor bestaande klachten. Wilt u het inzetten bij een medewerker die al schouderklachten heeft, overleg dan eerst met de arbeidsgeneesheer of kinesitherapeut.
Wat kunnen medewerkers zelf doen bij schouderbelasting?
Naast de maatregelen van de werkgever kunnen medewerkers zelf veel doen om hun schouders gezond te houden. Deze tips geven wij mee tijdens trainingen op de werkvloer.
- Werk zoveel mogelijk met de ellebogen onder schouderhoogte; pas de stelling of hoogwerker aan.
- Houd gereedschap dicht bij het lichaam en gebruik lichter gereedschap waar het kan.
- Laat de armen tussendoor even hangen en ontspannen, ook al is het maar een paar seconden.
- Wissel bovenhands werk af met andere taken.
- Gebruik de beschikbare hulpmiddelen, zoals balancers, verlengstukken of een exoskelet.
- Meld klachten op tijd, zodat het werk aangepast kan worden voordat het misloopt.
Combineer een schouderexoskelet bij werk in warme omstandigheden eventueel met een koelende mouw, zoals de CX COOL SLEEVE. Draagcomfort bepaalt in de praktijk sterk of een hulpmiddel de hele dag gebruikt wordt.
Schouderklachten en werkhervatting: waar let u op?
Schouderklachten herstellen vaak traag. Pezen en slijmbeurzen hebben tijd nodig, en een te snelle terugkeer naar volledig bovenhands werk leidt regelmatig tot een terugval. Stem de werkhervatting daarom altijd af met de arbeidsgeneesheer en, waar betrokken, de kinesitherapeut, bijvoorbeeld in een re-integratietraject.
Begin met taken waarbij de armen onder schouderhoogte blijven en bouw bovenhands werk geleidelijk op, in uren én in intensiteit. Kijk tegelijk naar de oorzaak: als de taak die de klacht veroorzaakte niet aangepast is, is de kans op herhaling groot. Een werkhervatting is daarom een goed moment om werkhoogtes, gereedschap en taakverdeling opnieuw te bekijken. In overleg met de arbeidsgeneesheer kan een schouderexoskelet soms helpen om bovenhandse taken eerder en met minder belasting weer op te nemen, maar het vervangt nooit de behandeling of het opbouwschema.
- Maak een opbouwschema met duidelijke afspraken over taken, uren en werkhoogte.
- Laat zwaar bovenhands werk in eerste instantie door collega’s uitvoeren.
- Plan korte evaluatiemomenten om te horen hoe de schouder reageert.
- Pas de werkpost aan voordat de medewerker weer volledig aan de slag gaat.
Verder met dit onderwerp




