Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Fysieke belasting · Fysieke belasting · Tegelwerk en infra

Tegels leggen en tillen: zware tegels, stenen en buizen verantwoord verwerken

Tegelzetters, stratenmakers, hoveniers, infrawerkers en installateurs in België verplaatsen per dag tonnen materiaal, en dat bijna altijd vlak bij de grond. Tegels leggen en tillen, boordstenen plaatsen, klinkers leggen en buizen in een sleuf laten zakken: het is werk waarbij rug en knieën tegelijk zwaar worden belast. In dit artikel leest u als werkgever of aannemer welke materialen het meeste risico geven, welke hulpmiddelen er per materiaal zijn en waar knieondersteuning en een rugexoskelet passen.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Stratenmaker legt geknield betonstenen in visgraatverband
Stratenmakers tillen en bukken duizenden keren per dag.

In het kort

Zware tegels tilt u bij voorkeur niet met de hand, maar met een vacuümheffer, tegelklem of bestratingsmachine. Grote betontegels en boordstenen wegen al snel meer dan wat internationale richtlijnen, zoals de NIOSH-methode met een referentiegewicht van 23 kg, onder ideale omstandigheden als aanvaardbaar zien. De Belgische wetgeving legt geen vast maximumgewicht op, maar verplicht wel een risicoanalyse. Kleinere tegels en klinkers zijn lichter, maar worden duizenden keren per dag van de grond verwerkt. Combineer daarom mechanische hulpmiddelen met aanvoer op werkhoogte, taakroulatie, kniebescherming en eventueel een rugexoskelet voor het resterende handwerk.

referentiegewicht in de internationale NIOSH-methode, onder ideale omstandigheden
23 kgreferentiegewicht in de internationale NIOSH-methode, onder ideale omstandigheden
worden bij tegels leggen tegelijk belast door bukken en knielen
Rug + knieworden bij tegels leggen tegelijk belast door bukken en knielen
heffers en tegelklemmen nemen het zware tegelwerk over
Vacuümheffers en tegelklemmen nemen het zware tegelwerk over
ontlasting van de onderrug met de passieve IX BACK AIR
Tot 15 kgontlasting van de onderrug met de passieve IX BACK AIR

Waarom is tegels leggen en tillen zo belastend?

Bij het tillen van tegels komen bijna alle ongunstige factoren uit de NIOSH-methode samen. Het materiaal ligt op of vlak boven de grond, wordt vaak met gestrekte armen genomen, de grip is slecht door scherpe of stoffige randen en de tegelzetter draait tijdens het neerleggen. Daarbij komt de hoge frequentie: een tegelzetter of stratenmaker legt op een dag een grote hoeveelheid tegels of klinkers.

Daarnaast worden de knieën zwaar belast. Wie tegels legt, zit een groot deel van de dag geknield of gehurkt, en komt telkens weer recht. Die combinatie van bukken, tillen en knielen maakt tegel- en straatwerk tot een van de zwaarste beroepen in de bouwsector en de infra.

Voor de algemene uitleg over tilgewicht en de NIOSH-methode verwijzen we naar ons artikel over hoeveel kilo u mag tillen. Hier gaan we in op de specifieke situatie bij tegels, stenen, boordstenen en buizen.

Hoe zwaar zijn tegels, stenen en boordstenen?

Het gewicht van tegels en bestratingsmateriaal hangt af van formaat, dikte en materiaal. De onderstaande waarden zijn indicatief en bedoeld om de grootteorde te tonen. Controleer voor uw eigen werk altijd de opgave van de leverancier, want dezelfde maat kan per fabrikant en dikte sterk verschillen.

MateriaalIndicatief gewicht per stukAandachtspunt
Betonklinker of betonstraatsteenEnkele kilo’sLaag gewicht, maar zeer hoge frequentie van de grond
Betontegel 30x30 cmRuwweg rond de 10 kg, afhankelijk van dikteVaak met de hand, met veel bukken en draaien
Betontegel 40x40 cmRuwweg rond de 15 tot 20 kgGrip en afstand tot het lichaam worden lastiger
Betontegel 60x60 cm of groterAl snel boven de 25 kgNiet met de hand verwerken, maar met vacuümheffer of tegelklem
Keramische terrastegel 60x60 cmLichter dan beton, maar groot en breekbaarOnhandig formaat, vraagt een goede grip of een zuignap
Boordsteen of kantopsluitingVaak tientallen kilo’s per stukBoordsteenklem, kraan of machine; nooit structureel met de hand
Natuursteen of gebakken klinkerWisselendOngelijke vormen en randen, slechte grip

De gewichten in deze tabel zijn indicatief. Het werkelijke gewicht hangt af van dikte, materiaal en vochtgehalte. Gebruik de specificaties van de leverancier voor uw risicoanalyse en werkinstructies.

Welke regels gelden er voor heffen en tillen van tegels in België?

De Belgische wetgeving legt geen maximaal tilgewicht op. De Codex over het welzijn op het werk, Boek VIII Titel 3 over het manueel hanteren van lasten, verplicht de werkgever om de risico’s van heffen en tillen te beoordelen in een risicoanalyse en ze zoveel mogelijk te beperken, bij voorkeur door mechanische hulpmiddelen. In de bouwsector bieden Constructiv en Buildwise praktische informatie en voorbeelden over het verwerken van zware elementen en knielend werk.

In de praktijk komt een goede aanpak neer op het mechaniseren van zware tegels en boordstenen, het beperken van het aantal handelingen dat met de hand gebeurt en het beperken van knielend werk. Internationale richtlijnen zoals de NIOSH-methode kunnen helpen om te bepalen welk gewicht onder uw omstandigheden nog verantwoord is. Leg de conclusies vast in uw risicoanalyse en neem de maatregelen op in het globaal preventieplan en het jaaractieplan.

  • Beoordeel per type werk welke materialen met de hand worden verwerkt en hoe vaak.
  • Leg vast vanaf welk formaat of gewicht een mechanisch hulpmiddel verplicht is.
  • Zorg dat de hulpmiddelen op elke werf beschikbaar zijn, niet alleen in het magazijn.
  • Neem knielend werk apart op in de risicoanalyse, naast het tilwerk.

Dit artikel is een praktische uitleg en geen juridisch of medisch advies. Raadpleeg voor uw specifieke situatie uw preventieadviseur, uw externe dienst voor preventie en bescherming op het werk (bijvoorbeeld IDEWE of Mensura) of de informatie van Constructiv.

Welke hulpmiddelen zijn er voor zware tegels?

Volgens de algemene preventiebeginselen van de Welzijnswet bekijkt u eerst of de last mechanisch kan worden verplaatst. Voor tegels en bestratingsmateriaal is daar intussen een ruim aanbod aan tilhulpmiddelen voor. De tabel geeft per materiaal een overzicht van gangbare oplossingen.

Materiaal of taakHulpmiddelToelichting
Grote tegels (60x60 cm en groter)Vacuümheffer of tegelzuiger op een onderstelTegel wordt aangezogen en zonder bukken op zijn plaats gelegd
Middelgrote tegelsTegelklem of tegeltangTillen met rechte rug en betere grip, ook voor twee personen
Klinkers op grote oppervlakkenBestratingsmachine of klinkerlegmachineLegt klinkers per laag, veel minder bukwerk
Boordstenen en kantopsluitingenBoordsteenklem aan kraan, minigraver of shovelBoordstenen worden niet meer met de hand gesleurd
Aanvoer van materiaalPaletten op werkhoogte, minidumper, kruiwagenKortere loopafstanden en minder tillen van de grond
Zand en stelmateriaalAfreiraam, egaliseermachine, gemotoriseerde kruiwagenMinder bukken en scheppen
Knielend werkKniebescherming, kniebank of ondersteuning van de knieLagere druk op de knieën en ondersteuning in hurk- of kniehouding

Hoe tilt u stenen en tegels die toch met de hand moeten?

Ook met hulpmiddelen blijft er handwerk over: passtukken, randen, kleine oppervlakken, hoekjes en herstellingen. Voor dat werk zijn een paar praktische afspraken belangrijk.

  1. 1Laat materiaal zo dicht mogelijk bij de werkpost en zo hoog mogelijk aanleveren, bijvoorbeeld op een palet in plaats van op de grond.
  2. 2Neem tegels met beide handen en houd ze dicht bij het lichaam; gebruik werkhandschoenen met goede grip.
  3. 3Draai niet met de romp bij het neerleggen, maar verplaats de knieën of voeten.
  4. 4Til tegels die te groot of te zwaar zijn met twee personen of met een tegelklem.
  5. 5Wissel knielend tegels leggen af met rechtstaand werk, zoals aanvoeren, zagen of afreien.
  6. 6Plan korte herstelmomenten, zeker bij warm weer en op het einde van de dag.

Hoe tilt u buizen en leidingen verantwoord?

Bij infra- en installatiebedrijven komt naast tegels ook het tillen van buizen veel voor: rioolbuizen, mantelbuizen, putten en leidingdelen. Buizen zijn lang, soms glad en moeilijk vast te nemen. Bovendien moeten ze vaak in een sleuf worden gelegd, waardoor de medewerker diep voorover moet buigen of in een smalle ruimte moet werken.

Voor zware of lange buizen is mechanisch heffen de norm, met een kraan, minigraver met hijsband of een speciaal buizenjuk. Lichtere buizen worden vaak met twee personen gedragen. Dat werkt alleen goed als de taak duidelijk is afgesproken: wie geeft het commando, aan welke kant wordt getild en waar wordt de buis neergelegd.

  • Gebruik hijsmiddelen of een buizenjuk voor zware en lange buizen.
  • Til lichtere buizen met twee personen en spreek vooraf af wie het tempo bepaalt.
  • Vermijd tillen in de sleuf: laat buizen zoveel mogelijk vanaf de rand met een machine zakken.
  • Gebruik draaggrepen of draagbanden voor een betere grip.
  • Let op knelgevaar bij het neerleggen in de sleuf.

Hoe beschermt u de knieën bij tegels leggen?

Bij tegels leggen en straatwerk krijgen de knieën vaak minder aandacht dan de rug, terwijl langdurig knielen en telkens opstaan een duidelijk risico vormen. Kniebeschermers in de werkbroek verdelen de druk op de knieschijf. Een kniebank of zitkruk kan helpen bij werk dat niet geknield moet gebeuren.

Daarnaast is er ondersteuning die verder gaat dan bescherming. De CX SOFT KNEE is een zachte, flexibele knieondersteuning die de knie ondersteunt bij het zitten in hurk- of kniehouding, bedoeld voor werk dicht bij de grond zoals tegels leggen, vloeren leggen en installatiewerk. In onze gids over een exoskelet voor benen en knieën leest u meer over de mogelijkheden en beperkingen.

Knieondersteuning vervangt geen mechanisatie. Hoe minder er geknield moet worden, bijvoorbeeld dankzij een bestratingsmachine, hoe groter de winst.

Helpt een exoskelet voor de rug bij tegels tillen?

Een rugexoskelet kan zinvol zijn voor het handwerk dat overblijft nadat de zware lasten gemechaniseerd zijn. Denk aan het herhaald opnemen van klinkers en kleinere tegels, het aanvoeren van materiaal en het voorovergebogen afwerken van randen.

De IX BACK AIR is een passief rugexoskelet van minder dan 3 kg dat de onderrug tot 15 kg ontlast, zonder batterij. Hij is geschikt voor langdurig voorovergebogen werk en lichter tilwerk met veel herhaling. De IX BACK VOLTON is een actief exoskelet voor tillen met tot 17 kg ondersteuning en een batterij die tot 6 uur meegaat. Hij past beter bij zwaarder tilwerk en werkt op het Bosch AmpShare 18V-systeem, zodat batterijen uitwisselbaar zijn met ander professioneel gereedschap.

Bij tegelwerk en straatwerk is het belangrijk dat het exoskelet knielen en hurken niet hindert. Laat medewerkers daarom altijd testen tijdens hun eigen werk, op de werf en in verschillende houdingen.

TaakPassende ondersteuningOpmerking
Klinkers leggen, veel herhalingIX BACK AIRLicht, passief, geen batterij; combineer met kniebescherming
Zwaarder tilwerk en aanvoerIX BACK VOLTONActieve ondersteuning tot 17 kg, geen reden om zwaardere lasten met de hand te tillen
Knielen en hurkenCX SOFT KNEEZachte ondersteuning voor werk dicht bij de grond
Grote tegels en boordstenenGeen exoskelet als oplossingMechanisch hulpmiddel, zoals vacuümheffer of boordsteenklem

Een exoskelet is geen reden om zwaardere tegels met de hand te verwerken. De maatregelen uit uw risicoanalyse blijven gelden.

Hoe voert u maatregelen voor tegels tillen in op de werf?

Tegelzetters, stratenmakers en hoveniers zijn vakmensen met een eigen werkwijze. Een hulpmiddel dat in de bestelwagen blijft liggen, helpt niemand. Betrek daarom de ploeg van bij het begin bij de keuze en laat hen zelf ervaren wat werkt.

  1. 1Breng in kaart welke materialen en taken de meeste belasting geven, eventueel met een meting op de werf.
  2. 2Kies per taak een hulpmiddel en zorg dat het in de planning en de materieellijst van elke werf staat.
  3. 3Laat de ploeg hulpmiddelen en ondersteuning testen tijdens echt werk, niet alleen in een demonstratie.
  4. 4Geef een korte praktijkopleiding over het gebruik en over heffen, tillen en knielen.
  5. 5Evalueer na enkele weken met de ploeg en de werfleider en stuur bij waar nodig.

Bronnen

  1. 1.FOD Werkgelegenheid – Codex welzijn op het werk
  2. 2.Constructiv – preventie in de bouwsector
  3. 3.Buildwise – kenniscentrum voor de bouw
  4. 4.NIOSH: lifting equation

FAQ

Vragen over tegels leggen

Korte antwoorden voor werkgevers, preventieadviseurs en HR.

De Belgische wetgeving legt geen maximumgewicht op; de werkgever moet de risico’s in een risicoanalyse beoordelen. Internationale richtlijnen zoals de NIOSH-methode gaan uit van een referentiegewicht van 23 kg onder ideale omstandigheden, en onder ongunstige omstandigheden ligt het verantwoorde gewicht lager. Bij tegels is dat vaak zo, omdat ze van de grond, met gestrekte armen en met veel herhaling worden getild. Grote tegels verwerkt u daarom met een vacuümheffer of tegelklem.

Een betontegel van 60x60 cm weegt indicatief al snel meer dan 25 kg, afhankelijk van de dikte en het materiaal. Dat is meer dan het NIOSH-referentiegewicht. Controleer het exacte gewicht bij de leverancier en gebruik voor deze formaten een vacuümheffer of tegelklem.

Een vacuümheffer is een hulpmiddel dat een tegel met een zuignap aanzuigt, zodat de tegelzetter hem zonder bukken kan optillen, verplaatsen en nauwkeurig neerleggen. Er zijn handbediende varianten op een onderstel en varianten die aan een machine worden gekoppeld. Ze zijn vooral geschikt voor grote en zware tegels.

Zware en lange buizen verplaatst u met een kraan, minigraver met hijsband of buizenjuk. Lichtere buizen draagt u met twee personen, met duidelijke afspraken over het tempo en het neerleggen. Vermijd tillen in de sleuf door buizen zoveel mogelijk vanaf de rand met een machine te laten zakken, en gebruik draaggrepen voor een betere grip.

Ja, kniebescherming verdeelt de druk op de knieschijf bij langdurig knielen. Een zachte knieondersteuning zoals de CX SOFT KNEE ondersteunt daarnaast de knie bij het zitten in hurk- of kniehouding. De grootste winst zit echter in het beperken van knielend werk, bijvoorbeeld met een bestratingsmachine of door knielen af te wisselen met rechtstaand werk.

Voor tegelzetters en stratenmakers komt vooral een rugexoskelet in aanmerking dat knielen en hurken niet hindert, zoals de passieve IX BACK AIR bij veel herhaling of de actieve IX BACK VOLTON bij zwaarder tilwerk. In combinatie met knieondersteuning verlaagt dat de belasting op rug en knieën. Een exoskelet vervangt geen vacuümheffer bij grote tegels.

Tegels leggen zonder overbelasting

Ondersteuning testen met uw ploeg?

Wij laten uw tegelzetters, stratenmakers en infrawerkers knie- en rugondersteuning testen op de werf, tijdens hun eigen werk.