Naar de inhoud
PRE-TEC exoskeletten

Fysieke belasting · Fysieke belasting · Kinderopvang

Ergonomie in de kinderopvang en het kinderdagverblijf: tillen, bukken en laag zitten

Ergonomie in de kinderopvang is geen luxe. Kinderbegeleiders in een kinderdagverblijf of crèche tillen kinderen in en uit bedjes, kinderstoelen en buggy’s, verschonen tientallen luiers per dag, zitten op kindermeubilair en zitten geknield op de vloer om te spelen. Dat werk is waardevol en tegelijk fysiek zwaarder dan vaak wordt gedacht. In dit artikel leest u als organisator van kinderopvang of buitenschoolse opvang welke taken de meeste belasting geven, wat de Belgische welzijnsregels vragen en welke maatregelen werken.

Portretfoto van Joost GeuzendamGeschreven doorJoost Geuzendam
Gepubliceerd
Laatst bijgewerkt
Leestijd
10 minuten
Pedagogisch medewerker zit op een ergonomische lage stoel aan een kindertafel
Werken op kinderhoogte vraagt om aangepast meubilair voor volwassenen.

In het kort

Ergonomie in de kinderopvang betekent dat het werk zo is ingericht dat kinderbegeleiders kinderen kunnen verzorgen zonder overbelasting van rug, nek en knieën. De grootste risico’s zitten in het tillen van kinderen, verschonen op een verkeerde hoogte, langdurig laag zitten op kindermeubilair en knielen op de vloer. Effectieve maatregelen zijn verzorgingstafels met trapje of in hoogte verstelbaar, bedjes en meubilair op werkhoogte, kinderen zelf laten klimmen, stoelen voor volwassenen in de leefruimte en opleiding. Uw risicoanalyse en preventieadviseur helpen om de juiste maatregelen te kiezen.

op werkhoogte, met trapje voor kinderen die zelf kunnen klimmen
Verschonenop werkhoogte, met trapje voor kinderen die zelf kunnen klimmen
op kindermeubilair belast rug en knieën bij lange duur
Laag zittenop kindermeubilair belast rug en knieën bij lange duur
is verplicht volgens de Codex over het welzijn op het werk
Risicoanalyseis verplicht volgens de Codex over het welzijn op het werk
is bij exoskeletten in de kinderopvang extra belangrijk
Testenis bij exoskeletten in de kinderopvang extra belangrijk

Waarom is ergonomie in de kinderopvang belangrijk?

In de kinderopvang wordt fysieke belasting vaak onderschat. Een kind van een jaar of twee weegt al snel meer dan tien kilo en moet meerdere keren per dag worden opgetild: uit bed, in de kinderstoel, op de verzorgingstafel, in de buggy. Een kind is bovendien geen stabiele last. Het beweegt, draait en wil soms niet meewerken.

Daarnaast speelt de inrichting een grote rol. Een kinderdagverblijf of buitenschoolse opvang is ingericht op de maat van kinderen: lage tafels, lage stoelen, speelhoeken op de vloer. Dat is goed voor de kinderen, maar betekent dat volwassen kinderbegeleiders een groot deel van de dag bukken, hurken, knielen of laag zitten. Juist die opeenstapeling van kleine belastingen geeft op termijn rugpijn en klachten aan nek en knieën.

Voor een organisatie is dat relevant voor ziekteverzuim en voor het behoud van personeel. Ook in Vlaanderen kampt de kinderopvang met personeelstekorten, en elke kinderbegeleider die uitvalt, vergroot de druk op collega’s en op de bezetting van de leefgroep.

Welke taken geven de meeste fysieke belasting in de kinderopvang?

Fysieke belasting in de kinderopvang zit vooral in herhaling en houding, minder in extreem zware lasten. De tabel geeft een overzicht van veelvoorkomende taken, het risico en een passende maatregel. Het overzicht is indicatief en vervangt geen risicoanalyse van uw eigen locatie.

TaakRisicoMaatregel
VerschonenTillen naar de verzorgingstafel, voorovergebogen werkenVerzorgingstafel met trapje of in hoogte verstelbaar, kind zelf laten klimmen, benodigdheden binnen handbereik
Kind uit of in bed tillenTillen over een hoge rand, ver van het lichaamBedjes met zijopening of verlaagde rand, stapelbedjes niet te hoog of te laag
Kind in kinderstoel of box zettenTillen met gedraaide rompKinderstoelen met opstapje, kind laten meeklimmen, recht voor de stoel staan
Laag zitten aan kindertafelStatische belasting van rug, nek en knieënStoel of werkkruk voor volwassenen in de leefruimte, afwisselen van houding
Spelen op de vloerLangdurig knielen en hurken, opstaanKussen of matje, afwisselen met zitten op een lage kruk
Buggy’s en bolderkarrenDuwen met hoge krachten, tillen in en uitOnderhouden wielen, kinderen zelf laten instappen, niet overbeladen
Opruimen en schoonmakenHerhaald bukken en reikenOpbergplekken op werkhoogte, grijpers en stelen met lange steel

Dit artikel is een praktische uitleg en geen medisch of juridisch advies. Bespreek de belastbaarheid van individuele medewerkers met de arbeidsgeneesheer en volg het advies van uw preventieadviseur of externe dienst voor preventie en bescherming op het werk.

Wat zegt de Codex over het welzijn op het werk over fysieke belasting?

De Belgische wetgeving legt geen vast maximaal tilgewicht op. De Welzijnswet en de Codex over het welzijn op het werk, met name Boek VIII, Titel 3 over het manueel hanteren van lasten, verplichten de werkgever om de risico’s van fysieke belasting in een risicoanalyse te beoordelen en zoveel mogelijk te beperken. De maatregelen komen in het globaal preventieplan en het jaaractieplan. Daarnaast stelt Kind en Gezin / Opgroeien kwaliteitseisen aan de opvang zelf, maar die gaan vooral over de kinderen, niet over de fysieke belasting van het personeel.

Voor de kinderopvang komen goede oplossingen in grote lijnen neer op: kinderen zoveel mogelijk zelf laten klimmen en lopen, meubilair en verzorgingsplekken op werkhoogte voor volwassenen, voldoende meubilair voor volwassenen in de leefruimte en instructie aan medewerkers. Uw preventieadviseur of externe dienst voor preventie en bescherming (bv. IDEWE of Mensura) kan u helpen om dat voor uw eigen locatie uit te werken.

  • Neem de taken per functie op in de risicoanalyse: kinderbegeleider baby’s, peuters en buitenschoolse opvang.
  • Beoordeel per locatie de verzorgingsplekken, bedjes en het meubilair.
  • Leg vast welke hulpmiddelen standaard aanwezig moeten zijn bij nieuwbouw of herinrichting.
  • Bespreek fysieke belasting periodiek in het teamoverleg.

Hoe richt u een ergonomische verzorgingsplek in?

De verzorgingstafel is een van de belangrijkste plekken voor ergonomie in de kinderopvang. Een kinderbegeleider in een babygroep verschoont meerdere keren per dag en tilt daarbij steeds een kind. Een goede verzorgingsplek beperkt zowel het tillen als het voorovergebogen werken.

  1. 1Kies een verzorgingstafel met een trapje of uittrekbare treden, zodat kinderen die dat kunnen zelf naar boven klimmen.
  2. 2Kies waar mogelijk een in hoogte verstelbare verzorgingstafel, zodat medewerkers van verschillende lengte op hun eigen werkhoogte werken.
  3. 3Zorg dat luiers, doekjes en schone kleding binnen handbereik liggen, zonder te reiken of te draaien.
  4. 4Zorg voor voldoende ruimte rond de verzorgingstafel, zodat de kinderbegeleider recht voor het kind kan staan.
  5. 5Plaats een kraan en vuilnisbak zo dat de kinderbegeleider het kind niet onbeheerd hoeft te laten of hoeft te draaien.

Een trapje bij de verzorgingstafel werkt alleen als het ook wordt gebruikt. Maak het onderdeel van de routine en leg aan nieuwe medewerkers en vervangers uit waarom.

Hoe pakt u heffen en tillen in de kinderopvang aan?

Tillen in de kinderopvang is niet helemaal te vermijden. Een baby moet worden opgepakt en een huilende peuter wil soms getroost worden. Toch is er veel winst te halen door kinderen te stimuleren zelf te bewegen. Dat is niet alleen goed voor de kinderbegeleider, maar past ook bij de ontwikkeling van het kind.

Volgens de algemene preventiebeginselen uit de Welzijnswet kijkt u eerst naar de bron: hoe vaak moet er werkelijk getild worden, en kan dat minder? Daarna volgen de inrichting en werkafspraken, en pas daarna de tiltechniek van de medewerker.

  • Laat kinderen die dat kunnen zelf klimmen naar de verzorgingstafel, kinderstoel of buggy.
  • Kies bedjes waarbij een kind niet over een hoge rand hoeft te worden getild.
  • Ga bij tillen dicht bij het kind staan, buig door de knieën en houd het kind dicht bij het lichaam.
  • Draai niet met de romp terwijl u een kind vasthoudt, maar verplaats de voeten.
  • Draag een kind niet langdurig op de heup; zet het neer of gebruik een buggy.

Hoe voorkomt u klachten door laag zitten en knielen?

In de leefgroep zitten kinderbegeleiders vaak op kinderstoeltjes aan lage tafels, of knielen ze op de vloer om te spelen en te helpen. Kort is dat geen probleem, maar wie dat een groot deel van de dag doet, belast rug, nek en knieën. In de buitenschoolse opvang speelt dit minder, maar daar zijn het knutselen aan lage tafels en buitenspelen weer belastend.

Een eenvoudige maatregel is meubilair voor volwassenen in de leefruimte: een stoel of kruk met wieltjes op een hoogte die bij de kindertafel past, waarbij de kinderbegeleider toch op ooghoogte met de kinderen kan zijn. Daarnaast helpt het om bewust van houding te wisselen en niet te lang in dezelfde positie te blijven.

  • Zorg voor ten minste één stoel of werkkruk voor volwassenen per leefgroep.
  • Gebruik een kniekussen of matje bij spelen op de vloer.
  • Wissel zitten, knielen en staan af; plan staande taken tussen het spelen door.
  • Let bij herinrichting op werkhoogte voor volwassenen bij aanrecht, verzorgingsplek en opbergkasten.

Welke rol speelt opleiding bij ergonomie in de kinderopvang?

Ook met de beste inrichting maakt het gedrag van medewerkers het verschil. Een in hoogte verstelbare verzorgingstafel die nooit wordt versteld, levert niets op. Een opleiding helpt om bewustwording te creëren en om nieuwe werkwijzen eigen te maken.

De meest effectieve opleidingen vinden plaats in de leefgroep zelf, tijdens of rond het echte werk. Daar ziet u hoe kinderbegeleiders tillen, verschonen en zitten, en kunt u direct oefenen met de aanwezige hulpmiddelen. Een korte opfrissing in het teamoverleg en duidelijke instructie voor nieuwe medewerkers en vervangers houden de aandacht vast.

Passen exoskeletten en soft supports in de kinderopvang?

Eerlijk is eerlijk: exoskeletten zijn in de kinderopvang nog weinig gebruikelijk. De belasting bestaat vooral uit wisselende houdingen, laag zitten en het tillen van kinderen, en een kinderbegeleider moet vrij kunnen bewegen, op de grond kunnen zitten en kinderen veilig kunnen vasthouden. Een exoskelet met harde onderdelen past daar niet altijd bij, en het mag een kind nooit hinderen of verwonden.

Zachte ondersteuning kan wel een optie zijn voor medewerkers die veel bukken of knielen. De CX SOFT BACK is een zachte, flexibele rugondersteuning zonder harde frames, die onder of over kleding wordt gedragen en vooral bedoeld is voor veel staan en draaien, met alleen af en toe bukken of tillen. De CX SOFT KNEE ondersteunt de knie bij het zitten in hurk- of kniehouding. Een licht passief rugexoskelet zoals de IX BACK AIR, van minder dan 3 kg en zonder batterij, kan in sommige situaties ook worden overwogen, bijvoorbeeld bij schoonmaak- en opruimwerk.

Omdat de situatie per locatie en per leefgroep sterk verschilt, raden wij altijd aan om eerst te testen. Laat enkele kinderbegeleiders de ondersteuning enkele dagen dragen tijdens hun eigen werk en vraag naar comfort, bewegingsvrijheid en de omgang met kinderen.

SituatieOndersteuningOpmerking
Staan en draaien bij verschonen en opruimen, af en toe bukkenCX SOFT BACKZacht, zonder harde frames; altijd naast een goede verzorgingsplek
Veel knielen en spelen op de vloerCX SOFT KNEEOndersteunt zitten in hurk- of kniehouding; combineer met kniekussen en houdingswisseling
Schoonmaak- en opruimwerkEventueel IX BACK AIRLicht en passief; eerst testen of het past bij het werk met kinderen
Tillen van kinderenGeen exoskelet als oplossingKinderen zelf laten klimmen en meubilair op werkhoogte

Ondersteuning is een aanvulling op een goede inrichting en werkwijze, geen vervanging. Begin altijd bij de verzorgingsplek, het meubilair en de werkafspraken.

Hoe maakt u ergonomie in de kinderopvang structureel?

Ergonomie werkt het best als het onderdeel is van het dagelijkse werk en van het welzijnsbeleid, niet een eenmalige actie. Dat begint bij de risicoanalyse en eindigt bij het teamoverleg.

  1. 1Breng per locatie de belastende taken en de inrichting in kaart, eventueel met een werkpostonderzoek.
  2. 2Neem maatregelen op in het jaaractieplan, met een verantwoordelijke en een planning.
  3. 3Houd bij aankoop en herinrichting rekening met werkhoogte voor volwassenen.
  4. 4Leid kinderbegeleiders op in de leefgroep en geef nieuwe medewerkers en vervangers instructie.
  5. 5Bespreek fysieke belasting periodiek in het teamoverleg en bij functioneringsgesprekken.
  6. 6Evalueer jaarlijks of de maatregelen werken en stel bij waar nodig.

Bronnen

  1. 1.FOD WASO: Codex over het welzijn op het werk
  2. 2.BeSWIC: manueel hanteren van lasten
  3. 3.Kind en Gezin / Opgroeien: kinderopvang
  4. 4.EU-OSHA: musculoskeletale aandoeningen

FAQ

Vragen over ergonomie kinderopvang

Korte antwoorden voor werkgevers, preventieadviseurs en HR.

Ergonomie in de kinderopvang is het zo inrichten van werk, meubilair en werkwijzen dat kinderbegeleiders kinderen kunnen verzorgen zonder overbelasting. Het gaat om verzorgingstafels op werkhoogte, bedjes en kinderstoelen waar kinderen zelf in kunnen klimmen, meubilair voor volwassenen in de leefruimte en opleiding in heffen, tillen en houding.

De Belgische wetgeving legt geen vast maximaal tilgewicht op. De werkgever moet de risico’s via een risicoanalyse beoordelen en beperken. Omdat kinderen bewegen en niet altijd meewerken, en vaak vanaf lage of hoge plekken worden getild, ligt het verantwoorde gewicht lager dan bij een stabiele last. Laat kinderen daarom zoveel mogelijk zelf klimmen en vraag advies aan uw preventieadviseur.

Er is geen algemene wettelijke verplichting voor een specifiek type verzorgingstafel. Wel moet u de risico’s van verschonen beoordelen in uw risicoanalyse en passende maatregelen nemen. Een verzorgingstafel met trapje of een in hoogte verstelbare verzorgingstafel is daarbij een voor de hand liggende oplossing. Overleg met uw preventieadviseur of externe dienst voor preventie en bescherming.

Rugpijn in de kinderopvang voorkomt u vooral door minder te tillen en minder voorovergebogen te werken. Laat kinderen zelf klimmen, werk op een verzorgingstafel op werkhoogte, gebruik meubilair voor volwassenen in de leefruimte en wissel van houding. Een opleiding in de leefgroep helpt kinderbegeleiders om deze werkwijzen eigen te maken.

Exoskeletten zijn in kinderdagverblijven en crèches nog weinig gebruikelijk, omdat kinderbegeleiders vrij moeten bewegen en kinderen veilig moeten kunnen vasthouden. Zachte ondersteuning kan een optie zijn: de CX SOFT BACK voor medewerkers die veel staan en draaien en maar af en toe bukken of tillen, de CX SOFT KNEE voor wie vaak in hurk- of kniehouding zit. Test altijd eerst in de leefgroep voordat u beslist.

Zorg voor ten minste één stoel of werkkruk voor volwassenen per leefgroep die past bij de hoogte van de kindertafel. Gebruik een kniekussen bij spelen op de vloer en wissel zitten, knielen en staan af. Houd bij herinrichting rekening met werkhoogte voor volwassenen bij aanrecht, verzorgingsplek en opbergkasten.

Kinderbegeleiders ontlasten

De fysieke belasting in uw leefgroepen in kaart brengen?

Wij kijken in de leefgroep mee naar tillen, verschonen en laag zitten, en adviseren over inrichting, opleiding en eventuele ondersteuning.